نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

بررسی جایگاه فرهنگ و هنر در حکومت خوارزمشاهیان (با تاکید بر زبان فارسی)

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه جهرم،جهرم، ایران
10.22034/icrs.2025.535159.1362
چکیده
تاریخ خوارزمشاهیان در هیاهوی هجوم مغول تیره گشت و به محاق رفت. بیشتر مورخان جز بی‌تدبیری و ستمگری از آنها نقل نکردند چرا که نه محبوب هواداران خلیفه‌ بغداد بودند و نه اتابکانِ بازمانده‌ سلجوقیان از آنها خرسند. پژوهشی گسترده در منابع بیانگر این است که خوارزمشاهان چه نخستین آنان یعنی انوشتکین و چه واپسین آنان یعنی جلال‌الدینِ سرگردان، به طرز شگفت‌آوری حامی فرهیختگان علم و ادب بودند و پشتیبان قدرتمند زبان فارسی. اما چه چیز سبب شد این سلاطین ترک زبان به چنین کاری دست یازند؟ مدعای این پژوهش این است که خوارزمشاهان برای حفظ مشروعیت مردمی و وجهه‌ خویش در مقابل بازماندگان سلجوقیان و برساختن پایگاه فرهنگی قدرتمند در مقابل دارالخلافه بغداد، به حمایت از دانشمندان و ادیبان و گسترش زبان فارسی پرداختند تا هم به مقاصد سیاسی خود برسند که در برگزیدن علاءالملک ترمذی برای کسب عنوان خلافت خود را نشان داد و هم موجب آفرینش آثاری به زبان فارسی شدند که تا آن زمان بی‌سابقه بود و پیامد این رنسانس زبان فارسی، حفظ آن در یکی از مهم‌ترین قلمروهای نفوذ زبان ترکی بود. هرچند واقعه‌  هایله‌ هجوم مغول پرده‌ سیاهی بر این روزگار روشن کشید و همه چیز را به نابودی و فراموشی سپرد که از آن جمله بودند مراکز فرهنگی خوارزمشاهیان.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of the Role of Culture and Art under the Khwarazmshahs, with an Emphasis on the Persian Language"

نویسنده English

Mohammad Hassan Rahimian
Assistant Professor of Department of Islamic Sciences, Faculty of Literature and Humanities, University of Jahrom,Jahrom, iran.
چکیده English

The history of the Khwarazmshahs was overshadowed and obscured by the tumult of the Mongol invasion. Most historians recorded little about them beyond mismanagement and tyranny, since they were neither favored by the supporters of the Abbasid caliph in Baghdad nor welcomed by the Atabegs, the remnants of the Seljuqs. However, a thorough examination of the sources reveals that the Khwarazmshahs—both the earliest, such as Anushtegin, and the last, such as the wandering Jalal al-Din—were remarkably supportive of scholars and men of letters, as well as powerful patrons of the Persian language. But what led these Turkic-speaking rulers to undertake such an endeavor? This study argues that the Khwarazmshahs, in order to preserve their legitimacy and prestige against the surviving Seljuqs and to construct a strong cultural base in opposition to the Abbasid caliphate, actively supported scholars and literati and promoted the expansion of the Persian language. Their political motives were exemplified in the appointment of ʿAlaʾ al-Mulk Termeḏī as a claimant to the caliphate, while their patronage simultaneously gave rise to unprecedented works in Persian. The result of this Persian renaissance was the preservation of the language in one of the most significant domains of Turkic influence. Yet the catastrophic Mongol invasion cast a dark shadow over this bright era, bringing destruction and oblivion to all, including the cultural centers of the Khwarazmshahs.

کلیدواژه‌ها English

Khwarazmshahs
Persian Language, Culture , Arts, Mongol Invasion
آذر بیگدلی، لطفعلی بیک (۱۳۷۸). آتشکده آذر، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر .
ابن اسفندیار، بهاءالدین محمد (۱۳۲۰). تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، تهران، چاپخانه مجلس.
ابن الأثیر، عزالدین علی (۱۹۶۶). الکامل فی التاریخ، بیروت، دار بیروت، ج ۱۰ و ۱۲.
ابن بطوطه (۱۳۷۶). سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمد علی موحد، تهران، چاپ سپهر نقش.
ابن خلکان، شمس الدین احمد (۱۹۶۸). وفیات الأعیان و انباء ابناء الزمان، بیروت، دارصادر.
ابن کثیر دمشقی، ابوالفدا (۱۹۶۶). البدایه و النهایه، بیروت: مکتبه المعارف، ریاض، مکتبه النصر، ج۱۳و ۱۴.
اتینگهاوزن، ریچارد و الک گرابر (۱۳۷۸). هنر و معماری اسلامی، ترجمه یعقوب آژند، تهران، سمت.
اسفرنگی، سیف‌الدین (۱۹۷۹). دیوان سیف‌الدین اسفرنگی، تصحیح زبیده صدیقی، مولتان، قومی ثقافتی مرکز بهبود.
اسفزاری، معین الدین محمد (۱۹۶۱). روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، به سعی محمد اسحاق، کلکته، مطبعه روپاسری.
اصفهانی، کمال الدین اسماعیل (۱۳۴۸). دیوان خلاق المعانی، به اهتمام حسین بحرالعلومی، تهران، کتابفروشی دهخدا.
افشار، ایرج (۱۳۸۵). دو رساله عرفانی در عشق، تصنیف احمد غزالی و سیف الدین باخرزی، تهران، منوچهری.
افلاکی، شمس الدین احمد (۱۳۶۲). مناقب العارفین، تصحیح تحسین یازیجی، تهران، دنیای کتاب.
اقبال، عباس (۱۳۸۸). تاریخ مغول از حمله ی چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، تهران، امیرکبیر.
اکبری، پریوش (۱۳۷۶). «معماری مساجد دوره خوارزمشاهی در خراسان»، فصلنامه اثر، ش ۲۹و ۳۰، صص ۱۵۹- ۱۶۷.
الموسوی الخوانساری، محمد باقر (۱۳۹۰). روضات الجنات فی احوال علماء والسادات، تهران، اسماعیلیان، ج۸.
بارتولد، واسیلی (۱۳۵۰). آبیاری در ترکستان، ترجمه کریم کشاورز، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
بارتولد، واسیلی (۱۳۵۲). ترکستان نامه، ترجمه کریم کشاورز، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ج۱و۲.
باوفا دلیوند، ابراهیم (۱۳۸۸). «مناظرات کلامی امام فخر رازی در خوارزم»، فصلنامه علوم اسلامی، ش ۱۵، صص ۲۱-۵۴.
باوفا دلیوند، ابراهیم (۱۳۹۰).«مکتب اعتزال در روزگار خوارزمشاهیان»، فصلنامه پژوهش­های تاریخی، س ۳، ش ۲،  صص۱۷-۵۰.
بکران، محمد بن نجیب (۱۳۴۲). جهان نامه، به کوشش محمد امین ریاحی، تهران، کتابخانه ابن سینا.
بغدادی، بهاءالدین محمد (۱۳۸۵). التوسل الی الترسل، تصحیح احمد بهمنیار، تهران، اساطیر.
بلخی، حمیدالدین عمرو (۱۳۶۲). مقامات حمیدی، تهران، ترجمه و نشر بین الملل.
بهار، محمد تقی (۱۳۹۱). سبک شناسی، تهران، امیرکبیر، چ ۱۱.
بیانی، شیرین (۱۳۷۰). دین و دولت در ایران عهد مغول، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
پوپ، آرتور و فیلیس اکرمن (۱۳۸۷). سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز، ویرایش سیروس پرهام، تهران، علمی و فرهنگی.
جامی، عبدالرحمن (۱۳۳۶). نفحات الأنس من حضرات القدس، تصحیح مهدی توحیدی پور، تهران، کتابفروشی محمودی.
جرجانی، سید اسماعیل (۱۳۶۹). خفی علائی، تصحیح علی اکبر ولایتی و محمود نجم آبادی، تهران، اطلاعات.
جرجانی، سید اسماعیل (۱۳۸۰). ذخیره خوارزمشاهی، تصحیح محمدرضا محرری، تهران، فرهنگستان علوم پزشکی.
جوزجانی، منهاج سراج (۱۳۴۳و۱۳۴۲). طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، کابل، پوهنی مطبعه،ج ۱ و ۲.
جوینی، منتجب الدین بدیع اتابک (۱۳۲۹). عتبه الکتبه، تصحیح محمد قزوینی و عباس اقبال، تهران، شرکت سهامی چاپ.
جوینی، عطاملک (۱۳۸۲). تاریخ جهانگشای جوینی، تصحیح محمد قزوینی، تهران،دنیای کتاب، چ ۳.
حسن زاده،اسماعیل (۱۳۹۲). تاریخ ایران در عهد خوارزمشاهیان، تهران، کتاب پارسه.
حموی، یاقوت (۱۹۷۷). معجم البلدان، بیروت، دار صادر، ج۱.
خسروبیگی، هوشنگ (۱۳۸۸). «اهمیت تاریخی آثار رشیدالدین وطواط»، فصلنامه پژوهش­های تاریخی، ش ۴، صص۷-۳۰.
خواندمیر، غیاث الدین حسینی (۱۳۸۰). حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، تصحیح دبیر سیاقی، تهران، خیام، چ ۴.
دولتشاه سمرقندی (۱۳۸۲). تذکره الشعرا، تصحیح ادوارد براون، تهران، اساطیر.
رازی، امین احمد (۱۳۷۸). تذکره هفت اقلیم، تصحیح سید محمد رضا طاهری، تهران، سروش.
رازی، فخرالدین (۱۳۸۲). جامع العلوم ستینی، تصحیح سید علی آل داوود، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار.
رازی، نجم الدین (۱۳۱۲). مرصادالعباد من المبدا الی المعاد، به اهتمام حسین حسینی نعمت اللهی، تهران، مطبعه مجلس.
رنجبر، احمد (۱۳۶۳). خراسان بزرگ، تهران، امیرکبیر.
ساندرز،ج.ج (۱۳۸۳)، تاریخ فتوحات مغول، ترجمه ابوالقاسم حالت، تهران، امیرکبیر.
ستوده، منوچهر (۱۳۸۴). آثار تاریخی ورارود و خوارزم، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار.
شبانکاره‌ای، محمد بن علی (۱۳۶۳). مجمع الأنساب، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر.
شهرزوری،شمس‌الدین محمد (۱۹۷۶). نزهه الأرواح و روضه الأفراح فی تاریخ الحکما و الفلاسفه، به کوشش خورشید احمد، حیدرآباد دکن.
عتبی، ابونصر (۱۳۳۴). تاریخ یمینی، ترجمه ابوالشرف جرفادقانی، تهران، چاپخانه محمد علی فردین.
عوفی، محمد (۱۹۰۶).  لباب الألباب، به کوشش ادوارد براون، لیدن: مطبعه بریل.
فرای، ریچارد نلسون (۱۳۴۸). بخارا دستاورد قرون وسطی، ترجمه محمود محمودی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
فروزانفر، بدیع الزمان (۱۳۸۴). شرح زندگانی مولوی، تهران، تیرگان، چ ۳.
فروزانفر،بدیع الزمان (۱۳۸۷). سخن و سخنوران، تهران، زوار.
قدیانی، عباس (۱۳۸۴). تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران در دوره غزنویان تا پایان خوارزمشاهیان، تهران، فرهنگ مکتوب.
قزوینی، زکریا (۱۳۷۳). آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه جهانگیر میرزا قاجار، تصحیح میر هاشم محدث، تهران، امیرکبیر.
قفس اوغلی، ابراهیم (۱۳۶۷). تاریخ دولت خوارزمشاهیان، ترجمه داوود اصفهانیان،تهران، نشر گستره.
قیس رازی،شمس‌الدین محمد (۱۳۱۴). المعجم فی معائیر اشعار عجم، به همت محمد رمضانی، تهران، مطبعه مجلس.
کیانی، محمد یوسف (۱۳۹۰). تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، تهران، سمت، چ ۱۳.
گدار، آندره و دیگران (۱۳۷۱). آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، مشهد، بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی، چ ۲.
گلشنی، سید‌ علیرضا و دیگران (۱۳۹۷). «بررسی زندگانی و آثار پزشکی حکیم نجیب‌الدین سمرقندی»، مجله طب سنتی اسلام و ایران، س ۹، ش ۳، صص ۲۵-۳۲.
لسترنج، گی (۱۳۶۴). جغرافیای تاریخی سرزمین­های خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران، علمی و فرهنگی.
مستوفی، حمدالله (۱۳۶۴). تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.
مقیمی، مسعود (۱۴۰۱). «فراز و فرود شعر فارسی در عصر خوارزمشاهیان»، فصلنامه مطالعات نقد زبانی و ادبی، س ۶، ش ۲۱،  صص ۸۲-۹۲.
میرخواند، محمد بن خاوند شاه  (۱۳۷۳). روضه الصفا، تهذیب و تلخیص عباس زریاب، تهران، علمی.
نسوی منشی، شهاب الدین محمد (۱۳۸۴). سیرت جلال الدین منکبرنی، تصحیح مجتبی مینوی، تهران، علمی و فرهنگی. 
نسوی منشی، شهاب الدین محمد. (۱۳۶۶). سیره جلال الدین، ترجمه محمد علی ناصح، تهران، سعدی، چ ۲.
نسوی منشی، محمد (۱۳۴۳). نفثه المصدور، تصحیح امیرحسین یزدگردی، تهران، آموزش و پرورش.
نصری، اسماعیل و همکاران (۱۳۹۹). «مطالعه جایگاه اشعار فارسی در سفال زرین فام در سده­های میانه کاشان (با نگاهی به آثار موزه آبگینه و سفالینه های ایران»، فصلنامه کاشان شناسی، س  ۱۳،  ش ۱، صص ۶۳-۸۲. DOI: 10.22052/kashan.2020.111003
نظام عقیلی، سیف الدین (۱۳۶۴).  آثارالوزراء، تصحیح میرجلال الدین حسینی ارموی، تهران، اطلاعات.
نظامی گنجوی، ابومحمد (۱۳۱۳). مخزن الأسرار، تهران، ارمغان.
نیشابوری، رضی‌الدین (۱۳۴۱). مکارم‌الاخلاق، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
وطواط، رشیدالدین (۱۳۶۲). حدایق‌السحر فی دقایق‌الشعر، تصحیح عباس اقبال، تهران، کتابخانه سنایی، کتابخانه طهوری.
وطواط، رشید الدین (۱۳۳۹). دیوان رشیدالدین وطواط، تصحیح سعید نفیسی، تهران،کتابخانه بارانی.
وطواط، رشیدالدین (۱۳۸۳). نامه‌های رشیدالدین وطواط، به قلم قاسم تویسرکانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چ ۲.
ویلبر، دونالد.ن (۱۳۴۶). معماری اسلامی در دوره ایلخانان ترجمه عبدالله فریار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
هروی، سیف بن محمد (۱۳۵۲). تاریخنامه هرات، تصحیح محمد زبیر صدیقی، تهران، کتابفروشی خیام.
همدانی، خواجه رشیدالدین فضل الله (۱۳۷۳). جامع التواریخ، تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران، البرز، ج۱.
همدانی، رفیع‌الدین اسحاق (۱۳۸۳). سیرت رسول­الله، ویرایش جعفر مدرس­صادقی، تهران، نشر مرکز، چ ۳.
یاری، سیاوش (۱۳۸۹). «جایگاه مذهب در مناقشه خوارزمشاهیان و خلفای عباسی»، فصلنامه تاریخ ایران، س ۴، ش ۱، صص ۱۲۷-۱۴۲. DOI: 20.1001.1.20087357.1390.4.1.6.8
یوسفی، جمیله و بیات، حسینعلی (۱۴۰۰). «تأثیر تقابل سلاطین سلجوقی و خلفای بغداد (با حمایت از تأسیس مدارس حنفی و حنبلی) بر افول نظامیه بغداد»، فصلنامه مطالعات تاریخ فرهنگی، ش ۴۷، صص ۱۶۱-۱۹۲.
Azizkhodjayev, Alishir (1997). Khiva the City of a thousand domes, Tashkent, Sharq.
دوره 7، شماره 27
بهار 1405
صفحه 126-155

  • تاریخ دریافت 14 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 14 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 19 شهریور 1404