نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

رد پای نورشناسی ابن هیثم در یک متن نجومی سدۀ نهم: فصل نورشناسی از شرح التذکره فتح اللّه شروانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناسی ارشد تاریخ علم، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/icrs.2025.536434.1367
چکیده
ابوعلی حسن بن حسن بن هیثم (354-430 ق)، معروف به الهازن در اروپا، با اصلاحات بنیادین در علم اپتیک هندسی و نقد نظریات رایج زمان خود، نقشی کلیدی در پیشرفت نورشناسی ایفا کرده است. با وجود آشنایی اروپاییان با نظریات او از طریق ترجمۀ لاتینی المناظر، در سنت علمی اسلامی تا قرون میانی توجه چندانی به این مباحث نشده بود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که ابن هیثم در آثار شاگردان و شارحان بعدی، به‌ویژه در جهان اسلام، تا چه اندازه مورد توجه و اقتباس قرار گرفته است. برای پاسخ به این پرسش، روش پژوهش بر تحلیل نسخۀ خطی شرح فتح‌اللّه شروانی (سدۀ نهم هجری) بر تذکره خواجه نصیرالدین طوسی استوار است. در این بررسی، با مقایسۀ دیدگاه‌های شروانی و ابن هیثم، نشان داده می‌شود که شروانی به‌طور گسترده به مباحث نورشناسی ابن هیثم پرداخته و آن‌ها را در قالبی تازه و مرتبط با علم هیئت عرضه کرده است. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که او مفاهیمی چون شکست و بازتاب نور، نظریه‌های بینایی و برهان‌های مربوط به بزرگ‌تر دیده‌شدن اجرام در افق را به‌دقت بازنویسی و ساده‌سازی کرده است. بدین‌سان، شروانی نخستین کسی است که اپتیک را در رسالۀ نجومی خود به‌طور مستقل مطرح کرده و آن را مقدمه‌ای برای مباحث هیئت قرار داده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Traces of Ibn al-Haytham’s Optics in a 15th-Century Astronomical Text: The Optics Chapter of Fatḥ Allāh Shāwirānī’s Commentary on al-Tadhkira al-Naṣīriyya

نویسنده English

arezoo egherlou
Master’s Graduate in History of Science, Institute for the History of Science, University of Tehran, Tehra, Iran,
چکیده English

Abu Ali Hasan ibn Hasan ibn al-Haytham (354–430 AH), known in Europe as Alhazen, played a key role in the advancement of optical science through fundamental reforms in geometrical optics and critiques of prevailing theories of his time. Although Europeans became acquainted with his theories through the Latin translation of Al-Manāẓir, these topics received little attention in the Islamic scientific tradition until the medieval period. The main question of this study is the extent to which Ibn al-Haytham was referenced and adapted in the works of his students and later commentators, particularly within the Islamic world. To address this question, the research methodology is based on an analysis of the manuscript of Fatallāh al-Shirwānī’s commentary (9th century AH) on the Tadhkira of Khwāja Naṣīr al-Dīn Ṭūsī. By comparing the views of Shirwānī and Ibn al-Haytham, the study demonstrates that Shirwānī extensively engaged with Ibn al-Haytham’s optical discussions, presenting them in a new framework related to astronomical science (ʿIlm al-Hayʾa). The findings indicate that he carefully rewrote and simplified concepts such as light refraction and reflection, theories of vision, and proofs concerning the apparent enlargement of celestial bodies on the horizon. In this way, Shirwānī emerges as the first scholar to address optics independently in his astronomical treatise, introducing it as a prelude to astronomical discussions.

کلیدواژه‌ها English

Fatḥ Allāh Shirwānī
Ibn al-Haytham
Kitāb al-Manāẓir
Optics
Sharḥ al-Tadhkira
Shervani&‌rsquo؛ s References to Ibn al-Haytham
Tanqīḥ al-Manāẓir
ابن ابی اصیبعه (1299 ق). عیون الانباء فی طبقات الاطبا، به کوشش آگوست مولر. قاهره. [تجدید چاپ در: سزگین، فؤاد (1995 م). الطب الإسلامی، ج 1 و 2، فرانکفورت].
ابن هیثم، حسن بن حسن (1983 م). المناظر: المقالات 1-2-3 فی الإبصار علی الاستقامة، حققها و راجعها علی الترجمة اللاتینیة: عبدالحمید صبره، کویت، السلسلة التراثیة.
ابن هیثم، حسن. (1971 م) الشکوک علی بطلمیوس. تحقیق عبدالحمید صبره، نبیل الشهابی و تصدیر ابراهیم مدکور. مصر: دارالکتاب والوثائق القومیة مرکز تحقیق التراث.
اقرلو، آرزو (1403 ش). علم مناظر در شرح تذکره النصیریة فتح اللّه شاورانی (تصحیح، ترجمه و تحقیق). رساله برای دریافت درجۀ کارشناسی ارشد در رشتۀ تاریخ علم با راهنمایی حنیف قلندری و مشاوره حسن امینی. پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران.
جرجانی، سید شریف. شرح تذکره خواجه. نسخۀ 6172 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
خرقی، عبدالجبار (1399 ش). منتهی الإدراک فی تقاسیم الأفلاک. تصحیح، تحقیق و ترجمۀ حنیف قلندری، زیر نظر حسین معصومی همدانی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
دانش پژوه، محمدتقی (1332 ش). فهرست کتابخانۀ اهدائی آقای سیّد محمّد مشکوة به کتابخانۀ دانشگاه تهران، تهران، دانشگاه تهران.
رجب، جمیل (1394 ش). مقدمۀ التذکرة فی علم الهیئة، ترجمۀ مقدمه حسن امینی، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
شروانی، فتح اللّه. شرح التذکرة النصیریة، نسخۀ 3434 کتابخانۀ ملی تبریز.
شروانی، فتح اللّه. شرح التذکرة النصیریة، نسخۀ 493 دانشگاه تهران.
شروانی، فتح اللّه. شرح التذکرة النصیریة، نسخۀ 3314 احمد سوم (7093 توپقاپی سرای).
شروانی، فتح اللّه. رسالة فی الابصار، نسخۀ شماره 799 کتابخانۀ ملی ایران.
شیرازی، قطب­الدین. نهایة الإدراک فی درایة الأفلاک. نسخۀ 956 کتابخانۀ کوپرولو.
طوسی، خواجه نصیر­الدین (1394 ش). التذکرة فی علم الهیئة. تصحیح و تحقیق جمیل رجب و ترجمۀ مقدمه حسن امینی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
فارسی، کمال الدین (1348 ق). تنقیح­المناظر لذوی الابصار و البصائر، حیدر آباد دکن، دائرة المعارف العثمانیة، جلد 1 و 2.
قلندری، حنیف (1391 ش). بررسی سنت نگارش آثار هیئت در دورۀ اسلامی به همراه تصحیح، ترجمه و پژوهش تطبیقی کتاب منتهی الإدراک فی تقاسیم الافلاک بهاءالدین خرقی. رساله برای دریافت درجۀ دکتری تاریخ علم دورۀ اسلامی با راهنمایی حسین معصومی همدانی و مشاوره محمد باقری. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
قفطی (1903 م). تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ.
مسعودی، شرف­الدین (1382 ش). جهان دانش. مقدمه، تحقیق و تصحیح جلیل اخوان زنجانی. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران.
معصومی همدانی، حسین (1362 ش). «حرف تازۀ ابن هیثم»، نشر دانش، مهرو آبان، شمارۀ 18، ص 47-58.
نظیف بک، مصطفی (2008 م). الحسن بن الهیثم بحوثه و کشوفه البصریه، بیروت، مرکز دراسات الوحده العربیه.
نیشابوری، نظام­الدین. توضیح التذکره. نسخۀ 11655 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
Fazloğlu, İhsan (2008). “The Samarqand Mathematical-Astronomical School: A Basis for Ottoman Philosophy and Science, Arabic Sciences and Philosophy, vol. 18, no. 2, pp. 201-219.
Ptolemy (1984). Almagest. Tranlated and annotated by G.j. Toomer. London: Duckworth.
Rashed, R (1993-2006). Les Mathématiques infinitésimales du IXe au XIe Siècle, 5 Vols, London, Al-Furqān Islamic Heritage Foundation.
Trigg, Scott G (2016a). From Samarqand to Istanbul: Astronomy and Scientific Education in the Commentaries of Fatḥallāh al-Shirwānī, Doctoral dissertation, University of Wisconsin–Madison.2016.
Trigg, Scott G (2016b). “Optics and Geography in the Astronomical Commentaries of Fatḥallāh al-Shirwānī”, Islamic Literature and Intellectual Life in Fourteenthand Fifteenth-Century Anatolia, Istanbul, WÜRZBURG.
دوره 7، شماره 26
زمستان 1404
صفحه 10-32

  • تاریخ دریافت 31 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 12 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1404