نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

آموزش تاریخ به‌مثابه ابزار تربیتی-اجتماعی در اندیشه اسلامی؛ مطالعه تطبیقی آرای جاحظ و ابن‌سحنون در عصر عباسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانش آموخته کارشناسی آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، واحد شهدای مکه، تهران، ایران.
10.22034/icrs.2026.560968.1409
چکیده
جایگاه علم تاریخ در نظام آموزشی اندیشمندان مسلمان عصر عباسی، به‌ویژه در پیوند با اهداف تربیتی و اجتماعی، از موضوعات کمتر واکاوی شده در مطالعات تاریخ آموزش‌وپرورش اسلامی است. تمرکز پژوهش‌های پیشین اغلب بر کارکردهای سیاسی یا روایت‌محور تاریخ بوده و به نقش آن به‌مثابه یک ماده آموزشیِ تربیت ساز توجه کمتری شده است براین‌اساس، پرسش اصلی پژوهش حاضر چنین طرح می‌شود: اهمیت و ضرورت آموزش تاریخ در آثار جاحظ و ابن‌سحنون چیست و این آموزش چه اهداف تربیتی و اجتماعی را دنبال می‌کند؟ تحقیق حاضر باتکیه‌بر روش‌شناسی تاریخی و با کاربست رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از طریق روش اسنادی–کتابخانه­ای و بامطالعه مستقیم آثار اصلی این دو متفکر، از جمله البیان و التبیین جاحظ و آداب المعلمین ابن‌سحنون، همراه با منابع دست‌اول تاریخی و تربیتی گردآوری و به شیوه تحلیل کیفی بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند، تاریخ را عنصری اساسی در برنامه آموزشی می‌دانند، اما در نوع نگاه و غایت تربیتی آنها تفاوت‌های معناداری دارند. جاحظ با رویکردی عقلانی–انتقادی، تاریخ عمومی و مباحث مربوط به ملل و نحل را ابزاری برای گسترش افق‌های فکری، پرورش تفکر نقاد و تقویت انسجام اجتماعی در جامعه‌ای چندفرهنگی تلقی می‌کند. در مقابل، ابن‌سحنون با تأکید بر تاریخ جنگ‌های اعراب، رویکردی هویت‌ساز و دفاعی را دنبال می‌کند که هدف آن تربیت نسلی مسئول، شجاع و متعهد به ارزش‌های اسلامی از طریق الگوسازی از روایت‌های نخستین است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

History Education as a Pedagogical Tool in Islamic Thought: A Comparative Study of the Views of Al-Jahiz (160-255 AH) and Ibn Sahnun (202-256 AH) in the Abbasid Era.

نویسندگان English

abolfazl salmani gavari 1
kasra karamvandi 2
1 Assistant Professor Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Bachelor's Graduate in History Education, Farhangian University Tehran, Shohadaye Makkeh Campus, Tehran, Iran.
چکیده English

The role of historical science within the educational framework of Muslim scholars during the Abbasid era, particularly in connection with pedagogical and social objectives, remains an underexplored subject in studies on the history of Islamic education. Previous research has predominantly focused on the political or narrative functions of history, paying less attention to its role as a formative educational component. Accordingly, the central problem of this study is to elucidate the fundamental components underscoring the necessity of teaching history within the intellectual frameworks of Al-Jahiz and Ibn Sahnun and to examine the underlying socio-educational objectives inherent in this conception. This research employs a historical methodology and a descriptive-analytical approach. Data were collected through documentary and bibliographic methods via direct study of the primary works of these two thinkers—such as Al-Jahiz's Al-Bayan wa al-Tabyin and Ibn Sahnun's Adab al-Mu'allimin—alongside other primary historical and educational sources, and were analyzed qualitatively. The findings indicate that both intellectuals regarded history as an essential element in the educational curriculum, yet they exhibited significant differences in their perspectives and pedagogical ends. With a rational-critical approach, Al-Jahiz considered "general history" and studies related to "religions and sects" as tools for expanding intellectual horizons, fostering critical thinking, and strengthening social cohesion within a multicultural society. In contrast, Ibn Sahnun, emphasizing the "history of Arab warfare," pursued an identity-forming and defensive approach. This approach aimed at cultivating a responsible, courageous generation committed to Islamic values by modeling the foundational narratives of early Islam.

کلیدواژه‌ها English

History Education
Abbasid Era
Al-Jahiz
Ibn Sahnun
Identity Building
Moral Education
قرآن کریم
ابن‌حیان قرطبی (۱۹۷۳). المقتبس، به کوشش محمود علی­مکی، بیروت، المکتبة العصریة.
ابن­خلکان، احمد بن محمد (۱۳۶۴). وفیات الاعیان، قم، منشورات الشریف الرضی،ج3.
ابن‌سحنون، محمد (۱۹۸۱). آداب المعلمین، تقدیم و تحقیق مقارن محمود عبدالمولی، الجزیره، الشرکه الوطنیه للنشر و التوزیع.
ابن‌عماد، عبدالحی بن احمد (بی‌تا). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، بیروت، دارالکتب العلمیه،ج2.
ابن‌ندیم، اسماعیل بن علی ابوالفداء (بی‌تا). المختصر فی اخبار البش، تاریخ ابی‌الفداء، بیروت، دارالمعرفه.
ابوالعرب، محمد بن احمد (۱۹۸۵). طبقات علماء افریقیة و تونس، به کوشش علی الشابی و نعیم حسن الیافی، بیروت، دار الکتاب اللبنانی.
اشرف، احمد (1378). «هویت ایرانی به سه روایت»، ترجمه حمید احمدی، دوماهنامه بخارا، ش ۶۶، صص 110-127.
اعرافی، علیرضا (۱۳۷۷). «نگاهی به کتاب آداب المعلمین»، فصلنامه مطالعات تربیتی و روانشناسی، ش 1، صص 74-65.
الامین، عدنان (بی‌تا). التربیه و التعلیم فی ظل الاسلام، بیروت، دارالمقاصد الاسلامیه.
اولیری، دلیسی اونز (۱۳۷۴). انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی، ترجمه احمد آرام، تهران، جاویدان.
الاهوانی، احمد فؤاد (۱۹۵۵). التربیه فی الاسلام، قاهره، احیاء الکتب العربیه.
جاحظ، عمرو بن بحر (۱۳۲۳). رساله فی المعلمین، مندرج در حاشیه الکامل فی اللغه و الادب، المبرد، قاهره، مطبعه التقدم.
جاحظ، عمرو بن بحر (۱۴۰۸). البیان و التبیین، بیروت، دار و مکتبه الهلال،ج1.
جاحظ، عمرو بن بحر (۱۹۹۰). رسائل الجاحظ، تحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دارالجیل،ج1.
جاحظ، عمرو بن بحر (بی‌تا). التربیع و التدویر، تحقیق فوزی عطوی، بیروت، الشرکه البنانیه للکتاب.
خطیب بغدادی، احمدبن علی (1417). تاریخ بغداد، بیروت، دارالعلمیه،ج12.
رفیعی علامرودشتی، علی (۱۳۷۰). ابن‌سحنون، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، به کوشش محمدکاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی،ج3.
رفیعی، بهروز (۱۳۹۱). «نهاد آموزشی مکتب در قیروان (قرن سوم) به روایت ابن‌سحنون»، فصلنامه علمی تربیت اسلامی، ش 24، ص 102-77.
سید رضی (۱۳۸۷). نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، مسجد مقدس جمکران.
شعبانی، حسن (۱۳۸۳). مهارت‌های آموزشی و پرورشی (روش‌ها و فنون تدریس)، تهران، سمت.
ضیف، شوقی (۲۰۰۱). العصر العباسی الثانی، قاهره، دارالمعارف.
عبدالعلی، فائزه؛ فضلی، زینب؛ پات، فریبا (۱۴۰۴). «نهادهای آموزشی فاطمیان و تحولات تمدنی مغرب اسلامی (362-297)»، فصلنامه علمی علم و تمدن در اسلام، ش 23، صص 54-33. 10.22034/icrs.2025.523658.1335DOR:
عزتی، مهدی؛ چلونگر، محمدعلی؛ منتظرالقائم، اصغر (1401). «تأثیر ایرانیان در انتقال مظاهر فرهنگ و تمدن اسلام و ایران به افریقیه در عصر اغلبیان»، فصلنامه علمی علم و تمدن در اسلام، ش 14، صص 54-34.  DOR: 20.1001.1.26764830.1401.4.14.2.9
فقیهی، علینقی (۱۳۷۸). «تعلیم ‌و تربیت از دیدگاه محمد بن سحنون، دانشمند مسلمان قرن سوم هجری»، فصلنامه پژوهش‌های فلسفی -کلامی، ش 2، ص 171-153.DOI: 10.22091/pfk.1999.470
قاضی عیاض، ابوالفضل عیاض بن موسی (۱۳۹۰). ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفه اعالم مذهب مالک، الرباط، وزارت الاوقاف و الشوون الاسلامیه،ج4.
مالکی، عبدالله بن ابی عبدالله (۱۹۵۱). ریاض النفوس فی طبقات علماء القیروان و أفریقیة و زهادهم و نساکهم و سیر من أخبارهم و فضائلهم و أوصافهم، به کوشش حسین مؤنس، بیروت، دارالغرب الإسلامی،ج1.
مرادی‌نسب، حسین (۱۳۸۲). «روش‌های جاحظ در تبیین گزارش‌های تاریخی»، فصلنامه تاریخ اسلام، ش 14، ص 100-75.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۱). پیام قرآن؛ روش تازه‌ای در تفسیر موضوعی قرآن، تهران، دارالکتب الإسلامیه،ج10.
منیر موسی، محمد (۱۹۹۳). تاریخ التربیه فی الشرق و الغرب، قاهره، عالم الکتب.
نجفی، احمدرضا (۱۴۰۴). «ضرورت قابل‌ توجه در مطالعه و آموزش تاریخ، یک پارادوکس تاریخی»، فصلنامه پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی، ش 7، صص 45-25. DOI: 10.48310/rsse.2025.4381
یاقوت حموی (۱۴۰۰). معجم الادباء، بیروت، دارالفکر،ج16.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۸۹۲). البلدان، بیروت، دارالکتب العلمیه.
Black, A. (2006). The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present. Edinburgh University Press.
Donner, F. M. (1998). Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing. Darwin Press.
Gunther, Sebastian (2005). Advice for Teachers: The 9th Century Muslim Scholars Ibn Sahnun and al-Jahiz on Pedagogy and Didactic, 89-128.
دوره 7، شماره 27
بهار 1405
صفحه 55-78

  • تاریخ دریافت 29 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 25 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 04 اسفند 1404