نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

برخورد مسامحه‌آمیز با پزشکان هندی در عصر اول عباسی و تأثیرات تمدنی آن

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
استادیار تاریخ و تمدن اسلامی، پژوهشکده تاریخ و سیره، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.
چکیده
از سده دوم هجری به بعد، جهان اسلام شاهد حضور پزشکان غیرمسلمان از قلمروهای مختلف از جمله از هند به بغداد؛ مرکز خلافت اسلامی بوده است. این پزشکان به دعوت خلفای عباسی یا برخی از افراد متنفذ حکومت به مرکز خلافت عباسی آمده‌اند. سوالی که در این جا مطرح است این است که نوع برخورد خلفا و عاملان حکومتی در عصر اول عباسی (132-232 ق) با پزشکان هندی، چگونه بوده و این برخورد چه تأثیری در پزشکی‌ تمدن اسلامی داشته است؟ واکاوی موضوع با روش توصیفی- تحلیلی و بهره‌گیری از آثار تاریخی، خاصه تاریخ پزشکی، نشان می‌دهد پزشکان هندی از جمله مَنکَه، بَهلَه و فرزندش صالح، ابن دهن و چند پزشک دیگر به دعوت خلفای عباسی یا کارگزاران آنها از جمله برمکیان، به قلمرو اسلامی دعوت شده‌اند و با برخوردی محترمانه و مسامحه‌آمیز مواجه شده‌اند. خلفای عباسی امکانات فراوانی در اختیار آنان قرار داده‌اند و هزینه‌های سنگین حضور آنان را با طیب خاطر پذیرفته‌اند. این امر به نوبه خود زمینه خدمت و تأثیرگذاری آنان در پزشکی ی تمدن اسلامی را فراهم ساخته است. پزشکان غیرمسلمانِ هندی علاوه بر مشارکت در امر درمان‌گری خلفا و وابستگان آنها، در انتقال برخی آثار پزشکی هند به جهان اسلام همانند کتاب سسرد (المجمل و المفصل)، قوی الادویه، تفسیر اسماء العقاقیر، استانکر جامع، مختصر فی العقاقیر للهند و کتاب توقشتل نقش داشتند. همچنین این پزشکان برخی از شیوه‌های درمانی همانند استفاده گسترده از گیاهان دارویی را به جهان اسلام منتقل کردند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The tolerant treatment of Indian doctors in the first Abbasid era and its civilizational effects

نویسنده English

yadolah hajizadeh
Assistant Professor of Islamic History and Civilization, History and Biography, Islamic Sciences and Perspectives, Qom, Iran
چکیده English

From the second century AH onwards, the Islamic world witnessed the presence of non-Muslim physicians from various regions, including India, in Baghdad, the center of the Islamic Caliphate. These physicians came to the Abbasid capital at the invitation of the Abbasid caliphs or influential figures of the government. The question arises as to how the caliphs and governmental agents during the early Abbasid era (132-232 AH) interacted with Indian physicians and what impact this interaction had on Islamic civilization's medicine. Analyzing the topic using a descriptive-analytical method and historical texts, particularly medical history, reveals that Indian physicians such as Manka, Bahla, and his son Saleh, Ibn Dahan, and several others were invited by the Abbasid caliphs or their agents, including the Barmakids, to the Islamic realm and were treated with respect and leniency. The Abbasid caliphs provided them with ample resources and willingly accepted the significant costs of their presence. This facilitated their contribution to and influence on Islamic civilization's medicine. In addition to treating caliphs and their associates, the non-Muslim Indian physicians played a role in transferring some Indian medical works to the Islamic world, such as the "Sisrud" (Al-Mujmal wa Al-Mufassal), "Quwwa al-Adwiyah," "Tafsir Asma al-Aqaqir," "Istanqar Jami'," "Mukhtasar fi al-Aqaqir lil-Hind," and "Kitab Tawqishtal." They also introduced certain treatment methods, like the extensive use of medicinal plants, to the Islamic world.

کلیدواژه‌ها English

India
non-Muslim physicians
Islamic civilization
Abbasid caliphs
Barmakids
قرآن کریم.
سید رضی، محمد بن حسین بن موسی (بی‌تا). نهج‌البلاغه (صبحی صالح)، قم، موسسه دارالهجره.
ابن ابی اصیبعه، موفق‌الدین احمد بن قاسم (2001 م). عیون الانباء فی طبقات الاطباء، مصر، الهیئة المصریة العامه للکتاب، ج 1، ج 2، ج 3.
ابن شعبه حرانی (1404 ق). تحف‌العقول، قم، جامعه مدرسین.
ابن شهرآشوب مازندرانی (1379 ق). المناقب، قم، علامه، ج 4.
ابن صاعد اندلسى، صاعد بن احمد (1376 ش). التعریف بطبقات الأمم، تهران، مرکز پژوهشى میراث مکتوب.
ابن عبدربه، احمد بن محمد (1407 ق). العقد الفرید، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج 5.
ابن العبری، غریغوریوس بن هارون (1992 م). تاریخ مختصر الدول، بیروت، دارالمشرق.
ابن‌عدیم، عمر بن احمد (1364 ش). الوصلة إلى الحبیب فی وصف الطیبات و الطیب، چ 1، حلب، معهد التراث العلمی العربی.
ابن فضل‌الله عمری، احمد بن یحیی (1424 ق). مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، ابوظبی، المجمع الثقافی، ج 9. 1424 ق.
ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (1418 ق). عیون الأخبار، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج 1.
 ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (بی‌تا). المعارف، قاهره، دارالمعارف.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب، بیروت، دارصادر، ج 2، ج 11، ج 13.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق (بی‌تا). الفهرست، بیروت، دارالمعرفة.
ابن نفیس، علی بن حزم (1389 ش). الشامل فی الصناعة الطبیه، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، ج 1.
احمد بن حنبل (بی‌تا). مسند احمد، بیروت، دارصادر، ج 5.
احمدی میانجی، علی (1426 ق). مکاتیب الائمه (ع)، قم، دارالحدیث، ج 4.
اولیری، دلیسی (1342 ش). انتقال علوم یونانی به عالم اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، دانشگاه تهران.
بهرامی، روح‌الله (1385). «انتقال دانش پزشکی هندیان به عالم اسلام» مجله تاریخ اسلام، س 7، ش25، صص 54- 73.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1374 ش). الجماهر فی الجواهر، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ج 1.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1383). الصیدنه فی الطب، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسى.
ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد (1353 ش). الغارات، تهران، انجمن آثار ملی، ج 1.
جغتایی، منصور (1386 ش). تاریخ علمای بلخ، مشهد، آستان قدس رضوی، ج 1.
جاحظ، عمرو بن بحر (2002 م). البیان و التبیین، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ج 1.
جاحظ، عمروبن بحر (1424 ق). الحیوان، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج 7.
جرجانی، عبدالله بن عدی (1403 ق). الکامل، بیروت، دارالفکر.
حصری قیروانی، ابراهیم بن علی (1972 م). زهر الآداب و ثمر الالباب، بیروت، دارالجیل، ج 1.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1995 م). معجم البلدان، بیروت، دارصادر، ج 2.
درخشان، مهدی (1362 ش). «رساله ذهبیه در طب منسوب به حضرت رضا (ع)»، مجله ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 1، صص 87- 112.
رازی، محمد بن زکریا (1422 ق). الحاوی فی الطب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج 2، ج 5.
رهاوی، اسحاق بن علی (1992 م). ادب الطبیب، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1387 ش). کارنامه اسلام، تهران، امیرکبیر.
زیدان، جرجی (بی‌تا). تاریخ التمدن الإسلامی، بیروت، دار مکتبة الحیاة، ج 3.
زینالی، محمدباقر و علی الهامی (1397 ش). «ایران رابط فرهنگی ادبی اسلام و هند»، نشریه ادبیات فارسی، ش 39، صص 20- 42.
سزگین، فؤاد (1380 ش). تاریخ نگارش‌هاى عربى، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1403 ق). الخصال، قم، جامعه مدرسین، ج 2.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (بی‌تا). علل الشرایع، قم، مکتبة الداوری، ج 1.
طباطبایی، سید محمدکاظم و هادی نصیری (1391 ش). «پژوهشی در اعتبار رساله ذهبیه»، علوم حدیث، ش 63، صص 3- 21.
طبرى، على بن سهل (1423 ق). فردوس الحکمة فی الطب، بیروت، دارالکتب العلمیة.
طبری، محمد بن جریر (1387 ق). تاریخ الطبری، بیروت، دارالتراث، ج 8.
طقوش، محمدسهیل (1340 ق). تاریخ الدولة العباسیه، بیروت، دارالنفائس.
کلینی، محمد بن یعقوب (1362 ش). کافی، تهران، اسلامیه، ج 2، ج 5، ج 8.
علی بن موسی الرضا (ع) (1402). طب الإمام الرضا (ع) المعروف بالرسالة الذهبیة، قم، دارالخیام.
عیسى‌بک، احمد (1387). تاریخ النبات عند العرب، تهران، دانشگاه علوم پزشکى ایران.
غفوری، محمد (1386 ش). «تأثیر علمی فرهنگی هند در دانش مسلمانان در سده‌های نخستین اسلامی» فصلنامه تاریخ اسلام، س 8، ش 32، صص 123- 146.
فراهیدی، خلیل بن احمد (بی‌تا). العین، قم، هجرت، ج 3.
فیومی، احمد بن محمد (بی‌تا). المصباح المنیر، قم، موسسه دارالهجره، ج 2.
قفطی، علی بن یوسف (1371 ش). تاریخ الحکماء، تهران، دانشگاه تهران.
 مجلسی، محمدباقر (1363 ش). بحارالأنوار، تهران، اسلامیه، ج 3.
محمدی بلبان آباد، بدریه و زهرا الهویی نظری (1391 ش). «انتقال طب هندی به جهان اسلام»، مجله طب سنتی اسلام و ایران، س 3، ش 3، صص 351- 368.
مسعودی، علی بن حسین (1409 ق). مروج‌‏الذهب، قم، دارالهجرة، ج 1.
مطهری، مرتضی (بی‌تا). مجموعه آثار، تهران، صدرا، ج 24، ج 18.
نجم‌آبادی، محمود (1371 ش). تاریخ طب در ایران، تهران، دانشگاه تهران، ج 1.
یعقوبی، احمد بن أبى یعقوب ابن واضح (بی‌تا). تاریخ یعقوبى، بیروت، دار صادر، ج 1، ج 2.
دوره 5، شماره 18
زمستان 1402
صفحه 71-89

  • تاریخ دریافت 15 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 17 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 17 اردیبهشت 1403