نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

مُرُوج ­الذهب و مَعادن الجَوهر مسعودی: پژوهشی در اسناد و منابع تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‎آموخته دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه ایران شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
10.22034/icrs.2025.534250.1360
چکیده
ارزیابی تاریخ‌نگاری اسلامی و تحلیل نتایج و دستاوردهای آن نیازمند شناخت دقیق و همه‌جانبه منابع و شیوه‌های گردآوری اطلاعات در آثار مورخان مسلمان است. کتاب مروج ‌الذهب و معادن‌الجوهر تألیف علی‏‎بن حسین مسعودی، یکی از آثار برجسته در حوزه تاریخ‌نگاری عمومی به شمار می‌آید که تاکنون منابع مورد استناد در آن، به صورت جامع و نظام‌مند مورد بررسی و نقد قرار نگرفته‌اند. این پژوهش، ضمن شناسایی و دسته‌بندی منابع مورد استفاده مسعودی در نگارش اثر خود، در پی پاسخ­گویی به این سؤالات است: مسعودی در نوشتن مروج الذهب، چه ناثیراتی از نویسندگان پیشین پذیرفته و چه نکاتی در این زمینه قابل شناسایی است؟ دسته‌بندی منابع مروج الذهب، چگونه می‌تواند به درک بهتر محتوای تاریخی و جغرافیایی این کتاب کمک کند؟ تحلیل و ارزیابی اعتبار داده‌های تاریخی ارائه‌شده در این اثر، بخش دیگری از این مطالعه را تشکیل می‌دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مسعودی در تدوین مروج ‌الذهب از منابع متنوع و متعددی استفاده کرده و با ایجاد پیوندی مستحکم میان تاریخ و جغرافیا و به کارگیری روش‌های میدانی و مشاهده‌ای، توانسته است رویکردی عقلانی و نقادانه در انتقال اطلاعات تاریخی اتخاذ کند. وی علاوه بر جمع‌آوری و ثبت داده‌ها، با نگاه انتقادی و بررسی دقیق آن‌ها، جایگاه برجسته‌ای در میان مورخان پیش و پس از خود کسب کرده است. این ویژگی‌ها موجب می‌شود تا مروج ‌الذهب به عنوان یکی از پیشگامان تاریخ‌نگاری اسلامی شناخته شود که می‌تواند منبع مهمی برای مطالعات بعدی در زمینه نقد و تحلیل تاریخ‌نگاری عمومی باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Muruj al-Dhahab wa Maʿadin al-Jawhar by Al-Mas‘udi: A Study in Historical Documents and Sources

نویسندگان English

Narges Kadkhodaee 1
Ali Ghofrani 2
1 . PhD of history and civilization of Islamic Nations, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Iranian Studies, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
چکیده English

Evaluating Islamic historiography and analyzing its outcomes and achievements require a precise and comprehensive understanding of the sources and methods of information gathering employed by Muslim historians. The validation of historical data contained in these sources is a fundamental necessity that cannot be realized without conducting case studies and applying the historical inductive method. The book Murūj al-Dhahab wa Ma‘ādin al-Jawhar by ʿAlī ibn Ḥusayn al-Masʿūdī is considered one of the prominent and valuable works in the field of general Islamic historiography, yet the sources referenced in it have not been thoroughly and systematically examined and critiqued. This study, while identifying and categorizing the various sources al-Masʿūdī utilized in composing his work, also investigates the author’s methods and approaches to information collection. Furthermore, the analysis and evaluationof the credibility of the historical data presented in this text constitute another key aspect of this research. The findings indicate that al-Masʿūdī drew upon diverse and numerous sources and, by establishing a strong connection between history and geography and employing field and observational methods, adopted a rational and critical approach in conveying historical information. He not only gathered and recorded data but also critically examined and scrutinized it, earning a distinguished position among historians before and after him. These attributes position Murūj al-Dhahab as a pioneering work in Islamic historiography, serving as an important reference for future studies in the critique and analysis of general historiography.

کلیدواژه‌ها English

Mas&‌lsquo
udi, Muruj al-Dhahab, Islamic Historiography, Source Analysis, General History
قرآن کریم.
ابن­عماد حَنبلی، شهاب‎الدین ابوالفلاح (1406). شَذرات الذهب فی اخبار مَن ذَهب، تحقیق عبدالقادر ارناؤوط و محمود ارناؤوط، دمشق، دار ابن کثیر.
بهرامی، روح‎الله (1380) «جایگاه نجوم، تقویم و گاهشماری در اندیشه تاریخ‎نگاری مسعودی»، فصلنامه تاریخ اسلام، ش 5، صص 98-81.
خضر، عبدالعلیم عبدالرحمن (1389). مسلمانان و نگارش تاریخ؛ پژوهشی در تاریخ‎نگاری اسلامی، ترجمه صادق عبادی، تهران، سمت.
روزنتال، فرانتس، (1365). تاریخ تاریخ‎نگاری در اسلام، ترجمه اسدالله آزاد، مشهد، بنیاد پژوهش­های آستان قدس رضوی.
سالاری­شادی، علی؛ صفایی، صفی‎الله (1388). «تأثیرپذیری و نقد ابن خلدون از مسعودی»، فصلنامه تاریخ ایران، ش 5/61، صص 100-73.
سواژه، ژان، مدخل تاریخ شرق اسلامی (1366) ترجمه نوش‎آفرین انصاری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
شکوری، ابوالفضل (1380). درآمدی بر تاریخ‎نگری و تاریخ‎نگاری مسلمانان، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
شهرستانی، محمد‎بن عبدالکریم (1364). ملل و نحل، تحقیق محمد بدران، قم، شریف رضی.
عسگری، علیرضا (1376). مسعودی و التنبیه و الاشراف، فصلنامه مقالات و بررسیها، س 62، ش 1152.
مسعودی، ابوالحسن علی‎بن حسین (بی‎تا). التنبیه و الاشراف، تصحیح عبدالله اسماعیل انصاری، قاهره، دارالصاوی (افست قم، موسسه نشر المنابع الثقافه الإسلامیه).
مسعودی، ابوالحسن علی‎بن حسین (1409). مروج ­الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره.
معصومی، عبدالله (1399). «شیوه‌ی تاریخ‌نگاری مروج ­الذهب و معادن الجوهر مسعودی»، فصلنامه پژوهش نامه تاریخ، سیاست و رسانه، ش 9، صص 32-13.
مَقریزی، احمد‎بن علی (1422). المَواعظ و الإعتبار فی ذکر الخِطَط و الآثار، تصحیح ایمن فؤاد سید، لندن، موسسه الفرقان فی التراث الإسلامی.
مهدوی دامغانی، محمود (1353). «ابوالحسن علی‎بن حسین مسعودی و برخی از آثار او»، فصلنامه مطالعات اسلامی، ش 12، صص 117-96.
مهدیخانی سروجهانی، سیدحسن (1392). «نقدی بر گزارش مسعودی از توجه ایرانیان به کعبه در روزگار پیش از اسلام»، فصلنامه تاریخ و تمدن اسلامی، س 9، ش 17، صص 57-41.
واسعی، علی‎رضا، محمد‎مهدی سعیدی (1389). «تاریخ به مثابه فرآیند اندیشه در مروج ­الذهب و التنبیه و الإشراف مسعودی»، فصلنامه تاریخ در آینه پژوهش، س 7، ش 1، صص 92-71.
یاقوت، شهاب‎الدین ابوعبدالله (1995). معجم البلدان، بیروت، دار صادر.
دوره 8، شماره 29
پاییز 1405
صفحه 83-107

  • تاریخ دریافت 22 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 14 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 15 آبان 1404