نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

بازخوانی مطالعات معاصر درباره انگیزه‌های تأسیس مدارس نظامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد
2 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
10.22034/icrs.2025.536285.1385
چکیده
تأسیس مدارس نظامیه توسط نظام‌الملک توسی، وزیر قدرتمند سلجوقی، نقطه عطفی در تاریخ آموزش عالی در جهان اسلام به شمار می‌رود. انگیزه‌های نظام‌الملک از این اقدام همواره موضوع بحث‌ پژوهشگران معاصر بوده است. نظرات آنان را می‌توان در قالب دو رویکرد اصلی طبقه‌بندی کرد که اغلب در راستای یکدیگر تلقی می‌شوند. نخست رویکرد تقابلی و نظریه مشهوری که تأسیس این مدارس را اقدامی می‌داند در واکنش به قدرت‌یابی فکری و سیاسی شیعیان، به‌ویژه اسماعیلیان ایران و فاطمیان در مصر و تأسیس نهاد علمی برجسته آنان، جامع الأزهر. بر این اساس، انگیزهٔ اصلی، ترویج تسنن و مقابله با نفوذ تشیع بود. دیگر رویکرد هویتی که بر اهداف داخلی و دولتی تأکید دارد و معتقد است سلجوقیان برای ادارهٔ امپراتوری خود نیازمند دستگاه دیوان‌سالاری کارآمد و وفادار بودند. از این رو نظامیه‌ها با هدف تربیت کادر اداری و قضایی همسو با سیاست‌های دولت و تحکیم پایه‌های آن، همچنین ایجاد وحدت مذهبی در لوای مذهب شافعی و مشروعیت‌بخشی به حکومت سلجوقی تأسیس شدند. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با نگاهی انتقادی، به بازخوانی این دو رویکرد می‌پردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که نظریهٔ مشهور، یا همان رویکرد تقابلی با شیعیان، هم فاقد شواهد تاریخی است و هم مستنداتی به وضوح در تناقض با آن وجود دارد. از سوی دیگر، رویکرد هویتی با گزارش‌های موجود تطابق بیشتری دارد و انگیزهٔ نظام‌الملک را باید در این رویکرد جستجو کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Rereading of Contemporary Studies on the Motivations for the Establishment of the Nizamiyya Schools

نویسندگان English

Narges Tanhaee 1
Mahdi Mojtahedi 2
1 Ph.D. Candidate, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad
2 Assistant Professor, Department of History and Civilization of Muslim Societies, Faculty of Theology, Ferdowsi university of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

The establishment of the Nizamiyya schools by the powerful Seljuk vizier, Nizam al-Mulk al-Tusi, represents a landmark in the history of higher education in the Islamic world. The vizier’s motivations are a subject of scholarly debate, generally classified into two main perspectives. The first, a confrontational approach, is the well-known theory that the Nizamiyyas were founded in reaction to the rising intellectual and political power of Shi'i groups, particularly the Ismailis and the Fatimids in Egypt with their prominent institution, Al-Azhar. This view holds that the primary goal was to promote Sunnism and counter Shi'i influence. The second, a state-building perspective, emphasizes the Seljuk empire's internal needs. It argues that the schools were created to train an efficient and loyal bureaucracy of administrative and judicial personnel. This would consolidate the state, create religious unity under the Shafi'i school, and legitimize Seljuk rule. This research, using a descriptive-analytical method, critically re-examines both theories. The analysis concludes that the confrontational theory lacks historical evidence and is contradicted by existing documents. In contrast, the state-building approach aligns more closely with historical records and provides a more accurate explanation of Nizam al-Mulk's motivations.

کلیدواژه‌ها English

History of Muslim Education
Niẓām al-Mulk Ṭūsī
madāris Niẓāmiyya
Shāfiʿīs
Shīʿa
Ismāʿīliyya
Jāmiʿ al-Azhar

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 آبان 1404

  • تاریخ دریافت 12 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 13 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1404