نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تحلیل سیر تحوّل شرح‌نویسی بر نهج‌البلاغه در عصر صفویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، علوم و معارف نهج‌البلاغه، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران
10.22034/icrs.2025.548801.1391
چکیده
سنت شرح‌نویسی بر نهج­البلاغه، به­عنوان یکی از شاخص‌های پویایی و تحوّل اندیشه در تمدّن اسلامی، در عصر صفویه (قرون دهم و یازدهم) شاهد یک تغییر و تحوّل بنیادین و تحوّل­آفرین بود. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و در چارچوب تاریخی، به واکاوی ویژگی‌های متمایز، عوامل مؤثر و کارکردهای نوین شرح‌نگاری در این مقطع تاریخی می‌پردازد. یافته­های تحقیق نشان می‌دهد که این دوره، در بستر استقرار دولت شیعی، با تحوّلی کارکردی در مواجهه با نهج‌البلاغه همراه است. با رسمیت‌یافتن زبان فارسی در حکومت صفویه، دو جریان موازی و درهم‌تنیده در رابطه با نهج‌البلاغه و شروح آن، شکل گرفت: نخست، جریان «عمومیت‌بخشی» از طریق ترجمه و فارسی‌نگاری شروح نهج‌البلاغه که این کتاب را از انحصار نخبگان خارج و به‌سوی عموم جامعه، تسرّی می‌داد. دوّم و در لایه­ای عمیق‌تر، جریان «بازخوانی تخصصی» از نهج‌البلاغه، که آن را در دو حوزهه کلیدی، بازتعریف می‌کرد: الف) در گفتمان «سیاسی»، با تمرکز غالب بر عهدنامه مالک‌اشتر که به‌مثابه منشور عملی برای حکومت‌داری شیعی، تدوین و مورد بازخوانی قرار گرفت. ب) در گفتمان «حِکمی-‌عرفانی» که تحت تأثیر عمیق مکتب فلسفی اصفهان، کلمات امیرالمؤمنین (ع) در نهج‌البلاغه به منبعی اصیل برای تأملات متافیزیکی و استشهاد در پیچیده‌ترین مباحث حکمی و فلسفی بدل شد. این مطالعه، نتیجه می‌گیرد که عصر صفوی، با ابداع رویکرد موضوعی و تثبیت کارکردهای سیاسی و حکمی برای نهج‌البلاغه، نقشی تأسیسی در شکل‌دهی به هویت این متن در دوران پس از خود، ایفا کرده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Evolution of Commentary Writing on Nahj al-Balagha during the Safavid Era

نویسندگان English

Mokhtar Ranjkesh Adarmanabadi 1
Hamid Hamidiyan 2
Yahya Mirhosseini 2
1 PhD student in Nahj al-Balagha Sciences and Education, College of Theology, Meybod University, Meybod, Iran
2 Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده English

The tradition of writing commentaries on Nahj al-Balagha—as a sign of intellectual vitality and transformation in Islamic civilization—experienced a decisive and groundbreaking shift during the Safavid era (16th–17th centuries CE). Using a descriptive-analytical method within a historical framework, this study examines the distinctive features, driving factors, and new functions of commentary writing in this period. The findings reveal that with the establishment of a Shiʿi state, engagement with Nahj al-Balagha took on new functional dimensions. Following the official adoption of Persian in the Safavid administration, two parallel and interconnected trends emerged: first, the trend of “popularization” through translations and Persian commentaries, which made the text accessible beyond scholarly elites and available to the broader society; and second, a deeper trend of “specialized reinterpretation,” which redefined Nahj al-Balagha in two key domains: (a) in political discourse, with particular emphasis on the Covenant of Malik al-Ashtar, reinterpreted as a practical charter for Shiʿi governance; and (b) in philosophical-mystical discourse, where, under the strong influence of the Isfahan School of philosophy, the words of Imam ʿAli (a) became an authoritative source for metaphysical reflection and reference in complex philosophical debates. The study concludes that the Safavid era, by pioneering thematic approaches and consolidating both political and philosophical uses of Nahj al-Balagha, played a formative role in shaping the identity of the text for later generations.

کلیدواژه‌ها English

Nahj al-Balagha
commentary tradition
historical context
Persianization
Safavid era
نهج‌البلاغه (صبحی صالح).
آزاد کشمیری، محمد علی بن محمد صادق (1387 ش). نجوم السماء فى تراجم العلماء. تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل‏.
آقابزرگ تهرانى، محمدمحسن (1403 ق). الذریعة إلى تصانیف الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ج 14 و 24.
آقابزرگ تهرانى، محمدمحسن (1430 ق). طبقات أعلام الشیعة. بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ج 8.
آملی‌، عزالدین‌ بن‌ جعفر (1355 ش). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه (عزالدین آملی). [بی‌نا]، [بی‌جا].
ابن‌میثم‌‌‌، میثم بن علی بن میثم (1404 ق). شرح نهج‌البلاغه. تهران، دفتر نشر الکتاب، ج 4.
استادى، رضا (1359 ش). کتابنامه‏ نهج‌البلاغه. تهران، بنیاد نهج‌البلاغه‏.
استادی، کاظم (۱۴۰۳ ش). «بررسی وضعیت نسخ خطی وقفی شاه عباس صفوی به آستانه حضرت فاطمه معصومه (س)»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام. سال ششم، شماره 23، ص 155-116.
افندی‌‌‌، عبدالله بن عیسی بیگ (1431 ق). ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. قم، مکتبة آیة الله العظمی‌المرعشی النجفی، ج 4 و 3، 2،1.
الویری، محسن (1384 ش). زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه «656-907 ق». تهران، دانشگاه امام صادق (ع).
الهی، حسین بن عبدالحق (1390 ش). منهج‌الفصاحه فی شرح نهج‌البلاغه. تصحیح و تحقیق: الهه روحی دل. مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ج 1.
امین، سید محسن (1403 ق). أعیان الشیعة. بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ج 7.
امینى، عبد الحسین (1416 ق). الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب. قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، ج 4.
انصاریان، علی (1366 ش). المقتطف من بحار الانوار. تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج 1.
بروجردی، مصطفی (1380 ش). «آشنایی با شروح نهج‌البلاغه»، فصلنامه علمی پژوهشی قبسات. ش 19. صص 137-126.
[بی‌نا] (1436 ش). تقریر حول عدد من شروح نهج‌البلاغة. رسالة القلم، ش 43.
جعفری، محمدمهدی (1380 ش). پرتوی از نهج‌البلاغه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج 4.
جعفریان، رسول (1379 ش). صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست. قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ج 1 و 2 و 3.
جمعه عاملی‌‌‌، حسین (1403 ق). شروح نهج‌البلاغه‌‌‌، بیروت، مطبعة الفکر‌‌‌.
جوینی، عزیز الله (1377 ش). کتاب نهج‌البلاغه (با ترجمه فارسی قرن پنجم و ششم). تهران، دانشگاه تهران.
چلونگر، محمدعلی (1384 ش). «سیاست مذهبی شاه طهماسب اول و گسترش تشیّع در ایران»، ایران زمین در گستره تاریخ صفویه. به‌اهتمام عباس سرافرازی، تبریز، نشر ستوده.
حسینی خطیب، سید عبدالزهرا (1409 ق). مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده، بیروت، دارالزهراء.
درایتی، مصطفی (1392 ش). فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا). تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ج 33.
دلشاد تهرانی، مصطفی (1392 ش). چشمه خورشید. تهران، انتشارات دریا.
راوندى، مرتضى (1382 ش). تاریخ اجتماعى ایران. تهران، انتشارات نگاه. چ 2، ج 8.
سبزواری، محمدباقر بن محمد مؤمن (1383). روضة‌الانوار عباسی. تصحیح و تحقیق: اسماعیل چنگیزی. تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
شاملو، ولی‌قلی‌ بن‌ داودقلی (1375 ش). قصص الخاقانی. تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ج 1.
شهاری، ابراهیم بن قاسم بن مؤید بالله (1421 ق). طبقات الزیدیة الکبرى (القسم الثالث). اردن، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ج 3.
صفا، ذبیح الله (1378 ش). تاریخ ادبیات در ایران. تهران انتشارات فردوس. چ 8.
صوفی تبریزی‌‌‌، ملأ عبد الباقی‌‌‌ (1378 ش). منهاج الولایه فی شرح نهج‌البلاغه‌‌‌. تهران، آیینه میراث وابسته به مرکز نشر میراث مکتوب‌‌‌.
طباطبائی، سید عبدالعزیز (1414 ق). «نهج‌البلاغه عبر القرون»، تراثنا. ش 35 و 36، صص 188-154.
طباطبائی، سید عبدالعزیز (1415 ق). «نهج‌البلاغه عبر القرون»، تراثنا. ش 38 و 39، صص 319-254.
عاملى، محمد بن حسن (بی‌تا). أمل الآمل فی علماء جبل عامل. عراق، مکتبة الأندلس.
عبدوس، اکرم؛ مخبر دزفولی، فهیمه؛ رودگر، قنبرعلی (۱۴۰۳ ش). «رویکرد مستشرقان انگلیسی‌زبان به رسمیت و رواج مذهب شیعه در ایران صفوی»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام. س 6، ش 21، صص 53-34. DOI: 10.22034/icrs.2024.489410.1307
عطاردی، عزیز الله (1364 ش). «شارحان نهج‌البلاغه از قرن پنجم تا هشتم»، کاوشی در نهج‌البلاغه (مقالات کنگره سوّم). تهران، بنیاد نهج‌البلاغه.
عطاردی، عزیزالله (1388 ش). امیرالمؤمنین و نهج‌البلاغه. تهران، عطارد، ج 1.
عموئی، مریم (1401 ش). جایگاه نهج‌البلاغه در اندیشه سیاسی عصر صفویه، رساله دکتری، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
غلامعلی، احمد (1390 ش). شناخت‌نامه نهج‌البلاغه. تهران، سمت.
قاسمی، علی؛ موسوی سیانی، سعید؛ جلیلیان، شیدا (۱۴۰۳ ش). «تعابیر قرآنی به‌منزله نشانگان فرهنگی مشروعیت‌بخش به شاه اسماعیل اول صفوی؛ مطالعه‌ی موردی فتوحات شاهی»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام.  س5، ش 19، صص 67-43. DOI: 10.22034/icrs.2024.460485.1271
کاشانی، فتح الله (بی‌تا). تنبیه الغافلین و تذکرة العارفین. تهران، پیام حق.
کشاورز، زهرا سادات (۱۴۰۳ ش). «ارزیابی الزامات نهادی علم در تاریخ شیعی عصر صفویه»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام. س 5، ش 20، صص 142-110. DOI: 10.22034/icrs.2024.486034.1300
کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1407 ق). الکافی. تهران، دار الکتب الاسلامیة، چ 4، ج 1.
گودرزی، حسین (1390 ش). «موقعیت زبان و ادبیات فارسی در ایران عصر صفویه و رابطه آن با زبان رسمی و ملی»، فصلنامه مطالعات ملی، س 12، ش 3، صص 81-53. DOR: 20.1001.1.1735059.1390.12.47.3.1
مجلسی، محمدباقر (۱۴۱۲ ق). بیست و پنج رساله فارسی. قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى (1414 ق). لوامع صاحبقرانى. قم، مؤسسه اسماعیلیان، چ 2، ج 1.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1383 ش). شرح أصول الکافی (صدرا). تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، ج 4.
مهاجر، جعفر (۱۴۱۰ ق). الهجرة العاملیة إلی ایران فی العصر الصفوی. بیروت، دارالروضه.
میرداماد، محمدباقر بن محمد (1374 ش). القبسات. مصحح: مهدی محقق. تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
نوایی، عبد الحسین (1360 ش). اسناد و مکاتبات سیاسى ایران. تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
Corbin, Henry. (1993 M). History of Islamic Philosophy. Translated by Liadain Sherrard. London, Kegan Paul International.
دوره 8، شماره 29
پاییز 1405
صفحه 34-64

  • تاریخ دریافت 01 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 05 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 16 آبان 1404