نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تأملی در مفهوم تمدن اسلامی و معیار تعریف آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار تاریخ تمدن اسلامی، مجتمع آموزش عالی تاریخ، سیره و تمدن اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
10.22034/icrs.2025.544658.1387
چکیده
مفهوم و تعریف تمدن اسلامی، از جمله موضوعاتی است که محل مناقشه صاحب‌نظران بوده و تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است. در این میان، چند دیدگاه اصلی وجود دارد: دیدگاه نخست، با معیار اسلام، تمدنی اسلامی را تمدنی برآمده از دین اسلام و آموزه­های تعریف می‌کند. دیدگاه دوم، با معیار مسلمانان، تمدن اسلامی را همان تمدن مسلمانان می­داند که توسط آنان در واقعیت تاریخی محقق گردیده است. دیدگاه سوم، با معیار جهان اسلام، تمدن اسلامی تمدنی می‌شمارد که در جغرافیای جهان اسلام شکل گرفته است. نوشتار حاضر با روشی توصیفی- تحلیلی و از خلال بررسی و نقد دیدگاه­های فوق، در پی پاسخ به این پرسش است که معیار اصلی تعریف تمدن اسلامی چیست؟ مدعای نگارنده این است که معیار اصلی تعریف اسلامی «اسلام» است و دو معیار دیگر، یعنی مسلمانان و جهان اسلام فرع بر آن و وابسته به آن است؛ زیرا اگرچه مسلمانان پدیدآورنده تمدن اسلامی بوده و این تمدن در جغرافیای جهان اسلام شکل گرفته است، اما مسلمانان و جهان اسلام نیز به اعتبار اسلام معنا یافته و فارغ از اسلام، هویت مستقلی ندارند. آنچه اصالت و استقلال دارد، اسلام است و تمدن اسلامی نیز به اعتبار آن، اسلامی نامیده می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A reflection on the concept of Islamic civilization and its definition criteria

نویسنده English

Seyyed Reza Mahdinejad
Assistant Professor of History of Islamic Civilization, Department of History of Islamic civilization, Faculty of History,Tradition and Islamic civilization,Al-Mustafa international University,Qom, Iran.
چکیده English

The concept and definition of Islamic civilization is among the topics that have been a locus of dispute among scholars, and various definitions have been offered for it. Among these, several main perspectives can be identified: The first perspective, using Islam as its criterion, defines Islamic civilization as a civilization arising from the religion of Islam and its teachings. The second perspective, using Muslims as its criterion, regards Islamic civilization as the civilization of Muslims, which they have realized in historical reality. The third perspective, using the Islamic world as its criterion, considers Islamic civilization to be a civilization formed within the geography of the Islamic world. The present article, employing a descriptive-analytical method and through examining and critiquing the above perspectives, seeks to answer the question of what the main criterion for defining Islamic civilization is. The author’s claim is that the main criterion for defining “Islamic” is “Islam,” and the other two criteria—namely, Muslims and the Islamic world—are subordinate to and dependent on it; because although Muslims have been the creators of Islamic civilization and this civilization has formed within the geography of the Islamic world, Muslims and the Islamic world also derive their meaning by virtue of Islam and, apart from Islam, do not possess an independent identity. What possesses originality and independence is Islam, and Islamic civilization is called Islamic by virtue of it.

کلیدواژه‌ها English

Islam
Islamic civilization
civilization of Muslims
civilization of the Islamic world
concept and definition
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
آیینه­وند، صادق (1391 الف).  نشست علمی بنیاد تمدنی روزآمد بر جوهر تمدن اسلامی، تهران، مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، برگزار شده در: 8 بهمن 1391.
آیینه­وند، صادق (1391 ب). نشست علمی از قریه تا مدینه، تهران، دانشکده اقتصاد، برگزار شده در: 8 اسفند 1391، منتشر شده در: روزنامه ایران: 10 اسفند.
بابایی، حبیب­الله (1394). «‌عیار و اساس در اسلامی‌بودن تمدن»، نقد و نظر، س 20، ش 4، صص 54-31.
بن نبی، مالک (1992). شروط النّهضه، ترجمة عمر کامل مسقاوی و عبدالصبور شاهین، دمشق، دارالفکر.
بن نبی، مالک (2002). میلاد مجتمع، ترجمة عمر مسقاوی، دمشق، دارالفکر.
بن نبی، مالک (2000). مشکلة ‌الثقافه، ترجمة عمر مسقاوی، دمشق، دارالفکر.
جان­احمدی، فاطمه (1388). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، تهران، نشر معارف.
الجندی، انور (2009). الحضارة فی مفهوم الإسلام، بیروت، دارالانصار.
حضرتی، حسن؛ دهقانی، سید امیرحسن (1395). «متفکران مسلمان و شناسایی تمدن اسلامی»، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، س 7، ش 24، صص 80-49. DOR: 20.1001.1.22520538.1395.7.24.4.6
حکیمی، محمدرضا (1383). مکتب تفکیک، تهران، دلیل ما.
حلبی، علی­اصغر (1382). تاریخ تمدن در اسلام، تهران، اساطیر.
حنفی، حسن (1379). «‌اندیشه­وتمدن­اسلامی و مباحثی پیرامون­آن­ها»، فصلنامۀ­علوم­انسانی، صص 44-25.
حنفی، حسن (1981). التراث و التجدید؛ موقفنا من­التراث­القدیم، بیروت، دارالتنویرللطبا‌عة والنشر.
خضری، سیداحمدرضا (1395).نشست علمی «تمدن اسلامی یا مسلمانان؛ بحثی انتقادی درباره مفهوم تمدن اسلامی، قابل دسترسی در: https://shafaqna.com/p=742712.
زرین­کوب، عبدالحسین (1376). کارنامه اسلام، تهران، امیر کبیر.
شریعتی، علی (1369). مجموعه آثار، تهران، قلم.
شهیدی، سیدجعفر؛ آیینه­وند، صادق، جان­احمدی، فاطمه (1387). «اقتراحی در باب تاریخ و تمدن اسلامی»، مجله معارف، ش 55، صص 12-5.
فرامرز قراملکی، احد (1390). روش­شناسی مطالعات دینی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
مسقاوی، عمر (1429). مقاربات حول فکر مالک‌بن‌نبی من‌ علی‌ منبر الجزائر، دمشق، دارالفکر.
مهدی­نژاد، سیدرضا (1400). رابطه دین و تمدن در اندیشه متفکران مسلمان، قم، مرکز ترجمه و نشر المصطفی.
نصر، سید حسین (1385). اسلام، مذهب، تاریخ و تمدن، ترجمع عباس گیلوری، تهران، روزبهان.
نصر، سید حسین (1383). اسلام و تنگناهای انسان متجدد، ترجمۀ انشاءالله رحمتی، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهرودی.
نصر، سیدحسین (1379). «تأملاتی درباره انسان و آینده تمدن»، ترجمه مرتضی فتحی­زاده، فصلنامه پژوهش­های علوم انسانی، س 1، ش 4، صص 123-112.
نصر، سیدحسین (1384). علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
دوره 8، شماره 29
پاییز 1405
صفحه 108-128

  • تاریخ دریافت 13 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 07 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 29 آبان 1404