نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تأثیر متون مقدسِ اسلامی بر نهادهای علمی، حقوقی و اجتماعی تمدن اسلامی؛ رویکردی تاریخی ـ تمدنی

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
محمد معرفت
دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/icrs.2025.558712.1406
چکیده
تمدن اسلامی، در بنیاد خود تمدنی متن‌محور و مبتنی بر وحی است که ساختارهای معرفتی، حقوقی و اجتماعی آن ریشه در قرآن کریم و سنت نبوی دارد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مفاهیم بنیادین وحیانی چگونه در دوره شکل‌گیری تمدن اسلامی از سطح آموزه‌های معنوی فراتر رفته و به نهادهای اجتماعی و معرفتی تبدیل شده‌اند. برای پاسخ به این پرسش، پژوهش حاضر با رویکرد «هرمنوتیک متون مقدس» و با بهره‌گیری از تحلیل زبانی، سیاقی و تاریخی، به واکاوی مفاهیم کلیدی قرآن و حدیث در بستر اجتماعی صدر اسلام می‌پردازد. در این رویکرد، ابتدا مفاهیم محوری همچون علم، عدالت، شورا و تعاون بر اساس دلالت‌های متن مقدس استخراج می‌شوند؛ سپس این مفاهیم در زمینه تاریخی ـ اجتماعی نخستین جامعه اسلامی تفسیر می‌گردند و در گام نهایی، نقش آن‌ها در شکل‌دهی به نهادهایی مانند مراکز علمی، نظام قضاوت، ساختارهای آموزشی و نهادهای اجتماعی همچون وقف و زکات بررسی می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که این مفاهیم نه صرفاً آموزه‌هایی اخلاقی، بلکه عناصر نهادساز و تمدن‌ساز بوده‌اند. نتیجه پژوهش تأکید می‌کند که فهم صحیح فرایند شکل‌گیری تمدن اسلامی و بازسازی تمدن نوین اسلامی، نیازمند بازگشت روشمند و تحلیل هرمنوتیکی قرآن و سنت است.
کلیدواژه‌ها
متون مقدس اسلامی
قرآن کریم
حدیث
تمدن اسلامی
نهادهای علمی
نهادهای حقوقی
نهادهای اجتماعی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Influence of Islamic Sacred Texts on the Scientific, Legal, and Social Institutions of Islamic Civilization: A Historical-Civilizational Approach

نویسنده English

Mohammad Marefat
Associate professor Department of Theology and Islamic Studies, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Islamic civilization is, at its foundation, a text-centered and revelation-based civilization whose epistemic, legal, and social structures are rooted in the Holy Qur’an and the Prophetic Sunnah. The central question of this study is how fundamental revelatory concepts, during the formative period of Islamic civilization, moved beyond the level of spiritual teachings and were transformed into social and intellectual institutions. To address this question, the present research adopts the approach of “hermeneutics of sacred texts” and employs linguistic, contextual, and historical analysis to examine key Qur’anic and Hadith concepts within the social context of early Islam. In this approach, core concepts such as knowledge, justice, consultation, and cooperation are first extracted based on the semantic indications of the sacred text; then these concepts are interpreted within the historical–social context of the first Muslim community; and finally, their civilizational role in shaping institutions such as scholarly centers, the judicial system, educational structures, and social institutions like waqf and zakāt is analyzed. The findings indicate that these concepts were not merely ethical exhortations but served as institution-building and civilization-forming elements. The study concludes that a proper understanding of the formation of Islamic civilization—as well as the reconstruction of a new Islamic civilization—requires a systematic return to, and hermeneutical analysis of, the Qur’an and Sunnah.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Sacred Texts
Quran
Hadith
Islamic Civilization
Scientific Institutions
Legal Institutions
Social Institutions
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه، تحقیق: صالح، صبحی. (1414). قم، هجرت.
ابن‌أبی‌الحدید، عبد الحمید بن هبة الله‏. (1404). شرح نهج‌البلاغة لابن‌أبی‌الحدید، محقق: ابراهیم، محمد ابوالفضل‏، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
ابن‌بابویه، محمد بن على‏. (1413). من لا یحضره الفقیه‏، محقق: غفارى، على‌اکبر، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
ابن‌ماجه، محمد بن یزید. (1418). سنن ابن‌ماجه، مصحح: معروف، بشار عواد، بیروت: دار الجیل.
ابوداود، سلیمان بن اشعث. (1420). سنن أبی‌داود، محقق: جمیل، صدقی محمد، بیروت: دار الفکر.
ابوزهره، محمد. (1996). تاریخ المذاهب الإسلامیة فی السیاسة و العقائد و تاریخ المذاهب الفقهیة، قاهره: دار الفکر العربی.
اسعدی، محمد مصطفی. (1401). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، قم: نشر معارف.
الهامی، علی؛ سلطانی، خدیجه. (1398). «نظام‌سازی، نهادسازی و تمدن نوین اسلامی»، فصلنامه علمی علم و تمدن در اسلام، س 1، ش 1، صص 128-146.
برقى، احمد بن محمد بن خالد. (1371). المحاسن‏، محقق: محدث، جلال الدین‏، قم: دار الکتب الإسلامیة.
بیهقی، احمد بن حسین. (1421). شعب الإیمان، محقق: زغلول‌، ابو هاجر محمدسعید، بیروت: دار الکتب العلمیة.
پاینده، ابوالقاسم‏. (1382). نهج‌الفصاحه، تهران: دنیاى دانش‏.
جزائرى، نعمت الله بن عبدالله‏. (1408). کشف الأسرار فی شرح الإستبصار، محقق: موسوى جزائرى، طیّب‏، قم: مؤسسة دار الکتاب‏.
دهقانی، محمد؛ عبدالملکی، کریم؛ جلالوند، مهدی. (1404). «کارکردهای تعامل عقل و دین در احیای تمدن اسلامی»، فصلنامه علمی علم و تمدن در اسلام، س 6، ش 24، صص 10-31.
DOI: 10.22034/icrs.2025.525582.1339
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1382). کارنامه اسلام، تهران: امیرکبیر.
زیدان، جرجی. (1372). تاریخ تمدن اسلام. ترجمه علی جواهرکلام. تهران: امیرکبیر.
صفار، محمد بن حسن‏. (1404). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّى الله علیهم‏، محقق: کوچه باغى، محسن بن عباسعلى‏، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
طباطبایى، سیدمحمدحسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
عبدالعلی، فائزه؛ فضلی، زینب؛ پات، فریبا. (1404). «نهادهای آموزشی فاطمیان و تحولات تمدنی مغرب اسلامی»، فصلنامه علمی علم و تمدن در اسلام، س 6، ش 23، صص 33-54.
DOI: 10.22034/icrs.2025.523658.1335
کلینی، محمد بن یعقوب. (1365). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مطهری، مرتضی. (1377). مجموعه آثار، تهران: صدرا.
معرفت، محمدهادی. (1432). التمهید فی علوم القرآن، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
مکارم شیرازى، ناصر و همکاران. (1371). تفسیر نمونه‏، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
النیشابوری، مسلم بن حجاج. (1412). صحیح مسلم، مصحح: عبدالباقی، محمد فؤاد، قاهره: دار الحدیث.
Arkoun, M. (1994). Rethinking Islam: Common Questions, Uncommon Answers. Boulder, CO: Westview Press.
Arnold, Thomas. (1965a). The Legacy of Islam. Oxford: Oxford University Press.
Arnold, Thomas. (1965b). The Preaching of Islam. London: Constable.
Coulson, Noel. (1964). A History of Islamic Law. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Eisenstadt, Shmuel. (2002). Comparative Civilizations and Multiple Modernities. Leiden: Brill.
Esposito, John. (1999). Islam: The Straight Path. Oxford: Oxford University.
Gadamer, H.-G. (1975). Truth and Method. New York: Seabury Press.
Gutas, Dimitri. (1998). Greek Thought, Arabic Culture. London: Routledge.
Hodgson, Marshall. (1974). The Venture of Islam. Chicago: University of Chicago Press.
Hoexter, Miriam. (1998). Waqf Studies in the Islamic World. Leiden: Brill.
Izutsu, T. (1964). God and Man in the Qur’an: Semantics of the Qur’anic Weltanschauung. Tokyo: Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies
Makdisi, George. (1981). The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Modarressi, Hossein. (2003). Tradition and Survival: A Bibliographical Survey of Early Shiʿite Literature. Oxford: Oneworld.
Nasr, Seyyed Hossein. (1968). Science and Civilization in Islam. Cambridge: Harvard University Press.
Palmer, Richard. (1969). Hermeneutics: Interpretation Theory in Schleiermacher, Dilthey, Heidegger and Gadamer. Evanston: Northwestern University Press.
Ricoeur, P. (1974). The Conflict of Interpretations: Essays in Hermeneutics. Evanston: Northwestern University Press.
Sabra, George. (2002). Science and Religion in Islam: Eight Essays. Beirut: Cente for Arab Unity Studies.
Schleiermacher, F. (1998). Hermeneutics and Criticism and Other Writings. Edited and translated by Andrew Bowie. Cambridge: Cambridge University Press.
Weber, Max. (1978). Economy and Society. Berkeley: University of California Press.
Zysow, Aron. (2002). “Zakat”. Encyclopaedia of Islam, 2nd edition. Leiden: Brill.
نشریه علمی علم و تمدن در اسلام
دوره 8، شماره 29
پاییز 1405
صفحه 169-193

  • تاریخ دریافت 06 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 14 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 27 شهریور 1404