نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

بازسازی الگوی امنیت تمدنی در اندیشه ابن خلدون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه مطالعات سیاسی و دفاعی امنیتی، پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق(ع)، قم، ایران.
10.22034/icrs.2026.590850.1458
چکیده
امنیت تمدنی از مفاهیمی است که باوجودِ اهمیتِ آن در تبیینِ پایداری و افولِ تمدن‌ها، هنوز صورت‌بندیِ نظریِ روشنی در مطالعاتِ اندیشۀ اسلامی نیافته است. ازاین‌رو، پژوهشِ حاضر با هدفِ بازسازیِ الگویِ امنیتِ تمدنی بر پایۀ اندیشۀ ابن‌خلدون انجام شده است. پرسشِ اصلیِ پژوهش آن است که الگویِ امنیتِ تمدنی در اندیشۀ ابن‌خلدون چگونه قابلِ بازسازی است؟ پژوهشِ حاضر با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روشِ تحلیلِ مفهومی و بازسازیِ نظری انجام شده و داده‌هایِ آن از متنِ مقدمه و آثارِ معتبرِ شارحانِ اندیشۀ ابن‌خلدون گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌هایِ پژوهش نشان می‌دهد که امنیتِ تمدنی در اندیشۀ ابن‌خلدون نه به‌عنوانِ یک اصطلاحِ مستقل، بلکه از خلالِ منطقِ حاکم بر حیاتِ تمدنی قابلِ بازسازی است. این منطق بر زنجیره‌ای از روابطِ علّی استوار است که از عصبیت، دین و دولت آغاز شده، در پرتوِ عدالت و نظم به شکوفاییِ اقتصادی، علمی و فرهنگی و درنهایت به اقتدار و پایداریِ تمدن می‌انجامد. بر این اساس، الگویِ امنیتِ تمدنی در دو رکنِ مکمل بازسازی شد: مؤلفه‌هایِ مولد شامل عصبیت، همکاری و تعاون، دین و شریعت، عدالت، قانون‌مندی، آگاهی، مشارکتِ مردم، دولت، شکوفاییِ اقتصادی، علوم و صنایع و قدرتِ دفاعی؛ و مؤلفه‌هایِ مخل شامل فروپاشیِ عصبیت، ظلم، خودکامگی، فاصلۀ دولت و مردم، تجمل‌گرایی، فسادِ اخلاقی، ضعفِ آگاهی، فشار و رکودِ اقتصادی و ضعفِ قدرتِ دفاعی است. نوآوریِ پژوهش در بازسازیِ روابطِ میانِ این مؤلفه‌ها و صورت‌بندیِ آن‌ها در قالبِ یک الگویِ مفهومی برای تبیینِ امنیتِ تمدنی در اندیشۀ ابن‌خلدون است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Reconstruction of the Model of Civilizational Security in Ibn Khaldun's Thought

نویسنده English

siamak bagheri
Associate Professor, Department of Political and Defense-Security Studies, Imam Sadegh Islamic Sciences Research Institute, Qom, Iran.
چکیده English

Civilizational security, despite its significance in explaining the sustainability and decline of civilizations, has yet to receive a clear theoretical formulation in Islamic thought studies. This study aims to reconstruct a model of civilizational security based on Ibn Khaldūn's thought, addressing the question of how such a model can be reconstructed within his framework. Employing a qualitative approach and utilizing conceptual analysis and theoretical reconstruction, the study draws on data from the Muqaddimah and authoritative commentaries on Ibn Khaldūn's thought. The findings reveal that civilizational security is not articulated as an independent term in his thought, but can be reconstructed through the underlying logic governing civilizational life. This logic is based on a causal chain beginning with 'aṣabiyyah (group solidarity), religion, and the state, and leading—through justice and order—to economic, scientific, and cultural flourishing, and ultimately to civilizational authority and sustainability. The model is reconstructed in two complementary pillars: generative components, including 'aṣabiyyah, cooperation, religion and Sharī'ah, justice, rule of law, awareness, popular participation, the state, economic prosperity, sciences and industries, and defensive power; and disruptive components, including the disintegration of 'aṣabiyyah, oppression, despotism, the state-society gap, extravagance, moral corruption, weak awareness, economic pressure and stagnation, and weak defensive power. The novelty of this research lies in reconstructing the interrelations among these components and formulating them into a conceptual model for explaining civilizational security in Ibn Khaldūn's thought.

کلیدواژه‌ها English

Civilization
Civilizational Security
Ibn Khaldūn
Aṣabiyyah
State
Thought
آزاد ارمکی، تقی (1386 ش). تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام از آغاز تا دوره معاصر، تهران، علم.
ابن خلدون، عبدالرحمن (1359 ش). مقدمۀ ابن خلدون، ترجمۀ محمد پروین گنابادی، پایگاه ترجمه و نشرکتاب.
اخوان کاظمی، بهرام (تیر 1379). «نظریات عدالت در اندیشه سیاسی ابن خلدون»، فصلنامه حقوق و علوم سیاسی، ش 0، ص 113- 97.
اسنفندیاری مهنی، زهرا و صیامیان گرجی، زهیر (بهار 1403). «تحلیل تأثیر شهرگرایی حکومت سامانیان بر روند گسترش علوم طبیعی بر مبنای نظریه عمران ابن‌خلدون»، فصلنامه علم و تمدن در اسلام، س 5، ش 19، صص 42-10. DOI: 10.22034/icrs.2024.472283.1284
افتخاری، اصغر (1391 ش). تهدید نرم: رویکرد اسلامی، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
بعلی، فؤاد (1382 ش). جامعه، دولت و شهرنشینی تفکر جامعه‌شناختی ابن‌خلدون، ترجمۀ، غلامرضا جمشیدی‌ها، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
بوزان، باری (1378 ش). مردم، دولت‌ها و هراس، ترجمۀ محمدعلی قاسمی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی
پوریانی، محمدحسین (بهار و تابستان 1378). «اندیشه اجتماعی ابن خلدون»، فصلنامه پژوهش‌های مدیریت راهبردی، ش ۱۷ و ۱۸، ص ۷۹-64.
حرم‌پناهی، ریحانه (تابستان 1388). «کارکرد تمدن دینی، بررسی نظریۀ دولت قدرت مدار از دیدگاه ابن خلدون»، فصلنامه تاریخ اسلام، ش 2، صص 215-187.
خلیلی تیرتاشی، نصرالله (مرداد 1383). «ابن خلدون و علم عمران»، فصلنامه معرفت، ش 8، صص 35-29.
داوری اردکانی، رضا و شاکری سید رضا (بهار و تابستان 1388). «امنیت سیاسی در اندیشۀ امام خمینی (ره)»، فصلنامه دانش سیاسی، ش 2، صص 86-69.
رضی پور، پرنیا (مرداد 1400). «بررسی نظریه افول دولت‌ها از منظر ابن خلدون»، فصلنامه آفاق علوم انسانی، ش 52، صص 49-31.
رفیع، حسین و عباس زاده مرزبالی، مجید (تابستان 1394). «بررسی ماهیت و فراز و فرود دولت در اندیشه ابن خلدون»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، ش 31، صص 187-159.
الطالبی، محمد (1391 ش). ابن خلدون و تاریخ، ترجمه محسن حسنی و سپیده ره‌انجام، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام.
طباطبائی، سیدجواد (فروردین 1368). «مفهوم عدالت در اندیشه سیاسی ابن‌خلدون»، نشریۀ معارف، ش 1-2، صص 185- 168
عبدالمحمدی، حسن و ضیایی، محمد رضا (1402). «نقش پیمان­های پیامبر اعظم (ص) در شکل گیری تمدن اسلامی»، فصلنامه علم و تمدن در اسلام، ش 16، صص 103- 86. DOI: 10.22034/icrs.2023.188455
علوی پور، انتظار و عابدی، عباس (پاییز و زمستان 1397). «بررسی دیدگاه‌های ابن خلدون درباره‌ی انحطاط تمدن»، مطالعات باستان شناسی پارسه، ش 31، صص 46-34.
قجری، علی، جمشیدی ها، غلامرضا، محسنی فرد، زهرا (فروردین 1400). «صورت‌ بندی‌مسائل ‌و‌آسیب های‌اجتماعی‌در‌اندیشة‌ابن‌خلدون»، فصلنامه نظریه های اجتماعی متفکران مسلمان، ش 1، صص 120-97. DOI: 10.22059/jstmt.2021.312873.1416
 لاکوست، ایو (1386 ش). جهان بینی ابن خلدون، ترجمۀ مظفّر مهدوی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
لک‌زایی، نجف و میرچراغ‌خانی، حسین (تابستان 1397). «امنیت از دیدگاه ابن‌خلدون»، فصلنامه مطالعات راهبردی، ش 80، صص 32-7.  DOR: 20.1001.1.17350727.1397.21.80.1.0
منظمی تبار، جواد (زمستان 1397). «بنیان‌های اجتماعی امنیت از دیدگاه ابن خلدون»، فصلنامه مطالعات تاریخ انتظامی، ش 19، صص 86-67. DOR: 20.1001.1.23833637.1397.5.19.4.3
مهدی، محسن (1383 ش). فلسفه تاریخ ابن خلدون، ترجمۀ مجید مسعودی، تهران، علمی و فرهنگی.
موسوی مشکات، سید محمد جمال (بهار و تابستان 1397). «عوامل سقوط تمدن‌ها از دید ابن‌خلدون»، فصلنامه مطالعات تاریخی امت اسلامی، ش 1، صص 146-125.
دوره 8، شماره 29
پاییز 1405
صفحه 10-33

  • تاریخ دریافت 02 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 03 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1405