نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

زبان پنهان پارچه: نمادشناسی در کتیبه‌‌های فاخر فاطمیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجویی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
10.22034/icrs.2026.584218.1447
چکیده
منسوجات طرازدار عصر فاطمیان (۹۰۹–۱۱۷۱ میلادی) از مهم‌ترین و ارزشمندترین انواع منسوجات کتیبه‌دار در تاریخ هنر و تمدن اسلامی به شمار می‌روند که علاوه بر جنبه‌های زیبایی‌شناختی، حامل کارکردهای گوناگون سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بوده‌اند. در طول حکومت فاطمیان شیعه‌مذهب در مصر، این منسوجات در بسترهای مختلفی از جمله خلافت، البسه درباریان، مراسم رسمی و حتی بافت‌های عمومی جامعه کاربرد داشته و نمونه‌های متعددی از آن‌ها در موزه‌ها و مجموعه‌های بین‌المللی باقی مانده است. با توجه به ویژگی‌های برجسته و نمادگونه طرازهای این دوره که عملاً نقشی رسانه‌ای در انتقال پیام‌های قدرت، مشروعیت و باورهای دینی ایفا می‌کردند، این مقاله به دنبال پاسخ به این پرسش است که نمادشناسی در کتیبه‌ها و کارکرد آنها در ابعاد فرهنگی و اجتماعی چگونه می‌باشد؟ هدف از این پژوهش، نمادشناسی در کتیبه‌های فاخر فاطمیان است. یافته‌های پژوهش گویای آن است که استفاده از کتیبه‌های دارای طراز و نماد با مضامین اسلامی و دینی، بهره‌گیری از خط کوفی، و توازن در اجرای نقوش اسلیمی، حتی مفاهیمی چون آرزوی سعادت و بخشش را از طریق به‌کارگیری تکنیک‌های متفاوت بافت و شیوه‌های اجرایی متفاوت نگارش بر روی منسوجات عصر فاطمیان منتقل کرده است. افزون بر این، بر اساس رویکرد شکل‌دهی نمادها مشخص شد که منسوجات طرازدار مورد مطالعه، با اهداف فرهنگی و اجتماعی، در خدمت اندیشه‌های خلفا و هنرمندان فاطمی قرار گرفت. در نتیجه کتیبه‌های فاطمی به مثابه ابزاری مفید در خدمت تبیین اندیشه و تقویت مشروعیت خلفای شیعه فاطمی قرار داشتند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Hidden Language of Fabric: Symbolism in the Magnificent Fatimid Inscriptions

نویسندگان English

ZAHRA BEYZAEI 1
seyd sharifi 2
1 PhD student in History and Civilization of Islamic Nations, Department of Theology and Islamic Studies, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, Qom, Iran.
2 , Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده English

منسوجات طرازدار عصر فاطمیان (۹۰۹–۱۱۷۱ میلادی) از مهم‌ترین و ارزشمندترین انواع منسوجات کتیبه‌دار در تاریخ هنر و تمدن اسلامی به شمار می‌روند که علاوه بر جنبه‌های زیبایی‌شناختی، حامل کارکردهای گوناگون سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بوده‌اند. در طول حکومت فاطمیان شیعه‌مذهب در مصر، این منسوجات در بسترهای مختلفی از جمله خلافت، البسه درباریان، مراسم رسمی و حتی بافت‌های عمومی جامعه کاربرد داشته و نمونه‌های متعددی از آن‌ها در موزه‌ها و مجموعه‌های بین‌المللی باقی مانده است. با توجه به ویژگی‌های برجسته و نمادگونه طرازهای این دوره که عملاً نقشی رسانه‌ای در انتقال پیام‌های قدرت، مشروعیت و باورهای دینی ایفا می‌کردند، این مقاله به دنبال پاسخ به این پرسش است که نمادشناسی در کتیبه‌ها و کارکرد آنها در ابعاد فرهنگی و اجتماعی چگونه می‌باشد؟ هدف از این پژوهش، نمادشناسی در کتیبه‌های فاخر فاطمیان است. یافته‌های پژوهش گویای آن است که استفاده از کتیبه‌های دارای طراز و نماد با مضامین اسلامی و دینی، بهره‌گیری از خط کوفی، و توازن در اجرای نقوش اسلیمی، حتی مفاهیمی چون آرزوی سعادت و بخشش را از طریق به‌کارگیری تکنیک‌های متفاوت بافت و شیوه‌های اجرایی متفاوت نگارش بر روی منسوجات عصر فاطمیان منتقل کرده است. افزون بر این، بر اساس رویکرد شکل‌دهی نمادها مشخص شد که منسوجات طرازدار مورد مطالعه، با اهداف فرهنگی و اجتماعی، در خدمت اندیشه‌های خلفا و هنرمندان فاطمی قرار گرفت. در نتیجه کتیبه‌های فاطمی به مثابه ابزاری مفید در خدمت تبیین اندیشه و تقویت مشروعیت خلفای شیعه فاطمی قرار داشتند.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Symbolism
Fatimid styles
Fatimid inscriptions
media
Fatimid state

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 08 مرداد 1405

  • تاریخ دریافت 10 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 02 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 08 مرداد 1405