نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نقش یعقوبِ اِبْنِ کِلّس در ارتقاء ساختار دیوان­سالاری فاطمیان مصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
روح اله یوسفوند 1
طلعت ده پهلوان 2
حسین علی بیگی 3
1 کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
2 استادیار گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
3 دکتری تاریخ اسلام و مدرس مدعو گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
10.22034/icrs.2025.552510.1398
چکیده
یعقوب ابن کِلّس، نخستین وزیر رسمی خلافت فاطمی در مصر، نقش مؤثری در ارتقاء ساختار دیوان‌سالاری این حکومت ایفا کرد. وی با اتکا بر تجربه اداری خود در دستگاه اِخشیدیان و با برخورداری از شناختی نظام‌مند نسبت به سازوکارهای حکمرانی، مجموعه‌ای از اصلاحات مالی، اداری و قضایی را طراحی و اجرا نمود که هدف آن، ارتقای کارآمدی دستگاه دولت فاطمیان، تمرکز قدرت اداری و ایجاد پویایی در فرآیندهای دیوانی بود. مسئله این پژوهش بررسی و تبیین نقش یعقوب ابن کلس در تحول و ارتقای ساختار دیوان‌سالاری دولت فاطمی است. این پژوهش با طرح پرسش، نقش یعقوب ابن کلس در ارتقای ساختار دیوان‌سالاری فاطمیان چه بود؟ و با تحلیل داده‌های برگرفته از منابع تاریخی، به واکاوی ابعاد مختلف اصلاحات او می‌پردازد. یافته­های پژوهش نشان می‌دهد که یعقوب ابن کلس، به­واسطه موقعیت ممتاز خود در دستگاه خلافت و با بهره‌گیری از رویکردی نظام‌مند و اصلاح‌گرایانه، دست به مجموعه‌ای از اقدامات بنیادین در حوزه‌های نظامی، قضایی و مالی زد؛ از جمله ایجاد توازن در ساختار نظامی از طریق به‌کارگیری نیروهای تُرک و دیلم، تمرکز نظارت بر عزل و نصب‌های قضایی، و بازسازی نظام مالی از رهگذر تنظیم اسناد، سامان‌دهی حساب‌ها، پیگیری معوقات و اصلاح مبادلات رسمی بر مبنای دینار معزی. حاصل این اصلاحات، افزایش انسجام نهادی، ارتقای کارآمدی و پویایی ساختار دیوان‌سالاری فاطمیان بود؛ فرآیندی که می‌توان آن را نقطه عطفی در تحول نظام اداری دولت فاطمی در مصر ارزیابی کرد.
کلیدواژه‌ها
مصر
فاطمیان
المعز
العزیز
دیوان­سالاری
یعقوب ابن کلس
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Yaqub ibn Kallas in Upgrading the Bureaucratic Structure of the Fatimids of Egypt

نویسندگان English

Ruhollah yousefvand 1
Talat Deh Pahlawan 2
hossain alibeigi 3
1 Master's in Islamic History, Department of Historical Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Historical Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran.
3 PhD in Islamic History and Visiting Lecturer, Department of Historical Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran.
چکیده English

Yaqub ibn Kallas, the first official minister of the Fatimid Caliphate in Egypt, played an effective role in upgrading the bureaucratic structure of this government. Relying on his administrative experience in the Ikhshidian system and having a systematic knowledge of governance mechanisms, he designed and implemented a series of financial, administrative and judicial reforms that aimed to improve the efficiency of the Fatimid government system, centralize administrative power and create dynamism in bureaucratic processes. The purpose of this research is to examine and explain the role of Yaqub ibn Kallas in the transformation and upgrading of the bureaucratic structure of the Fatimid government. This research raises the question, what was the role of Yaqub ibn Kallas in upgrading the bureaucratic structure of the Fatimids? And by analyzing data from historical sources, it explores the various dimensions of his reforms. The research findings show that Yaqub ibn Kallas, through his privileged position in the caliphate and by using a systematic and reformist approach, undertook a series of fundamental measures in the military, judicial, and financial fields; including creating a balance in the military structure by employing Turkish and Daylamic forces, focusing supervision on judicial dismissals and appointments, and restructuring the financial system by regulating documents, organizing accounts, following up on arrears, and reforming official transactions based on the Mu'izz dinar. The result of these reforms was to increase institutional cohesion, improve the efficiency, and dynamism of the Fatimid bureaucratic structure; a process that can be considered a turning point in the evolution of the administrative system of the Fatimid government in Egypt.

کلیدواژه‌ها English

Egypt
Fatimids
Mu'izz
Al-Aziz
Bureaucracy
Yaqub ibn Kallas
ابراهیم حسن، حسن (1964). المعزلدین الله، قاهره، مطبعه الساده.
ابن أبی أصیبعه، أحمد بن القاسم ) بی­تا). عیون الأنباء فی طبقات الأطباء، المحقق نزار رضا، بیروت، دار مکتبه الحیاه.
ابن اثیر، عز الدین على (1371). کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمۀ ابو القاسم حالت و عباس خلیلى، تهران، مؤسسه مطبوعاتى علمى، ج 21.
ابن العبرى (1377). مختصر تاریخ الدول، ترجمۀ عبدالمحمد آیتى، تهران، علمى و فرهنگى.
ابن العماد، شهاب (1406). شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، تحقیق عبدالقادر الارناؤوط، بیروت، دار ابن­کثیر.
ابن القلانسی، أبویعلى­حمزة (1403). ذیل تاریخ دمشق، تحقیق سهیل زکار، بیروت، مطبعة الاباء الیسوعیین.
ابن تغری­بردى، جمال­ الدین (بی­تا). النجوم الزهرة فی ملوک مصر والقاهره، قاهره، المؤسسة المصریة للتألیف والترجمة، ج 3 و 4.
ابن جوزی، شمس­الدین أبوالمظفر (1991). مرآة الزمان فی تاریخ الأعیان، جنان جلیل الهموندی، بغداد، الدار الوطنیة.
ابن حجر العسقلانی، أبو الفضل أحمد (1418). رفع الإصر عن قضاة مصر، تحقیق علی محمد عمر، قاهره، مکتبة الخانجی.
ابن خلدون، أبوزید (1408). تاریخ ابن خلدون، المحقق خلیل شحادة، بیروت، دارالفکر، ج 4.
ابن خلکان، ابوالعباس (1994). وفیات الاعیان وأنباء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دارصادر، ج 2 و 7.
ابن زولاق، ابو محمد الحسن (1933). اخبار سیبویه المصری، قام بنقله ونشره وکتابة ترجمه، اسعد محمد إبراهیم وحسین الدیب، القاهرة، مکتبة الأبحاث العلمیة لنشر علوم العربیة.
ابن صیرفی، أبوالقاسم­ علی (1933 م). الإشاره إلى من نال الوزاره، بتحقیقه و التعلیق علیه عبدالله مخلص، المحفوظه فی خزانه الکتب الخالدیه بیت المقدس، القاهره، مطبعة المعهد العلمی الفرنسی.
ابن عساکر، أبو القاسم علی (1415). تاریخ دمشق، المحقق عمرو بن غرامة العمروی، ج 74.
ابن کثیر، أبو الفداء (1408). البدایة والنهایة، المحقق علی شیری، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، ج 11.
ابن منظور، أبوالفضل جمال الدین (1402). مختصر تاریخ دمشق، المحقق روحیة النحاس، ریاض عبد الحمید مراد، محمد مطیع، دمشق، دار الفکر، ج 28.
الخفاجی، کاظم عبدنتیش (2017 م). «الوزیر الفاطمی یعقوب بن کلس 318 هـ. / 930 م -380ه/990م سیرته وحیاته»، مجلة دراسات تاریخیة، جامعة البصرة - کلیة التربیة للبنات، صص120-91.
الزیدی، مروان عطیه (2012). «یعقوب بن کلس ودورة فی الدولتین الاخشیدیة والفاطمیة»، جامعة ذی قار، مجلة کلیة التربیة للعلوم الانسانیة، المجلد الثانی، صص 92-79.
المناوی، محمد حمودی (1970). الوزراه و الوزراء فی العصر الفاطمی، مصر، دارالمعارف.
الصفدی، صلاح الدین (2000). الوافی بالوفیات، تحقیق أحمد الأرناؤوط وترکی مصطفى، بیروت، دار إحیاء التراث، ج 28.
العامری، علی فیصل عبدالنبی (2018). «یعقوب بن کلس أول الوزراء الفاطمیین»، مجله کلیه التربیه للبنات، المجلد 29، ص 1860-1835.
العلوی، بدربن هلال (2020). «الوزارة فی خلافه العزیز بالله الفاطمی. جامعة الاسکندریة»، مجلة کلیة الاداب، المجلد 71، العدد 101، صص 37-1.
أحمد، عمر حمام جاد (2017). «الوزیر الفاطمی الأجل یعقوب بن کلس وأثاره الحضاریة فی مصر»، الثقافة والتنمیة، صص 286-250.
أیمن فؤاد، سید (2007). الدوله الفاطمیه فی مصر، تفسیر جدید، قاهره، الدار المصریه البنانیه.
بابایی سیاب، علی (1398). تاریخ نگری و تاریخ نگاری اسماعیلیان، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بهرام­نژاد، محسن و دیگران (1397). «مقایسه نقش و رویکرد خواجه نظام الملک طوسی در نظام تعلیم و تربیت سلجوقیان با نقش و رویکرد یعقوب بن کلس در نظام تعلیم و تربیت فاطمیان»، سومین همایش ملی زبان، ادبیات و بازشناسی مشاهیر و مفاخر.
جان­احمدی، فاطمه، خسروی، لیلا (1390). «تحول ساختاری نهاد وزارت در مصرعصر فاطمی»، پژوهش نامه­ تاریخ اسلام، س 1، ش4، صص 47-27. DOR: 20.1001.1.22519726.1390.1.4.2.6
خربوطلی، علی حسنی (1968). العزیز بالله الفاطمی، قاهره، دار الکتاب العربی.
خسروی، لیلا (1387). «تطور و تحول نهاد وزارت در مصر عصر فاطمی»، پایان نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی فاطمه جان­احمدی، تهران، دانشگاه الزهرا.
خضر، محمد خضر محمد(1976). «یعقوب بن کلس التاجر الذی أصبح وزیرا و فقهیا للفاطمیین»، الداره، مجلد2، داره المک عبدالعزیز، صص 189-176.
دفتری، فرهاد (1376). تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران، فروزان.
ذهبی، شمس­الدین (1427). سیر أعلام النبلاء، قاهره، دار الحدیث، ج 12.
ذهبی، شمس­الدین (1993). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، ج 26.
زیدان، جرجی (1392). تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر.
سلطان، عبدالحمید (2005). الحیاة الاقتصادیة و الأسواق فی العصر الفاطمی، قاهره، الاسکندریة.
شیرمحمدی، عباس، گلجان، مهدی، اتفاق فر، فرشته السادات (1402). «نقش وُزرا در فراز و فرود حکومت فاطمیان مصر»، پژوهش نامه امامیه، س 9، ش 17، صص 60-37. DOI: 10.22034/jis.2023.293359.1680
شیرمحمدی، عباس، گلجان، مهدی، اتفاق فر، فرشته السادات (1401 ش). «نقش وزرای شیعه مذهب در اقتدار فاطمیان و گسترش تشیع در مصر»، فصلنامه تاریخ محلات، س 17، ش 65، صص 38-22.
عنان، محمد عبد الله (1983). الحاکم بامر الله و اسرار الدعوة الفاطمیة، القاهرة، مکتبة الخانجی.
فوزی، فاروق عمر (1973). «یعقوب بن کلس الیهودی وزیر للدولة الفاطمیة»، جامعة بغداد، مجلة الدراسات الفلسطینیة، المجلد الثانی، صص 212-187.
قلقشندی،‏ أحمد بن عبد الله (بی­تا)، صبح الأعشى فی صناعة الإنشاء، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج 3.
کاشف، سیده اسماعیل (1964). «دراسات فی النقود الاسلامیه، قاهره»، المجله التاریخیه المصریه، مجلد الثانی العشر، صص 59-110
کاظم­بیگی، محمدعلی (1377). «ابن کلس»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر محمد کاظم موسوی بجنوردی، تهران، دائره العمارف بزرگ اسلامی، ج 4.
 مصطفى مشرفة، عطیة (2016). نظم الحکم بمصر فی عصر الفاطمیین. بیروت، دارالفکر العربی.
مقریزی، أحمد بن علی (1418). المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج 1، 2، 3 و 4.
مقریزی، أحمد بن علی (بی­تا). اتعاظ الحنفاء بأخبار الأئمة الفاطمیین الخلفاء، المحقق جمال الدین الشیال، بیروت، المجلس الأعلى للشئون الإسلامیة، ج 1.
ناصری طاهری، عبدالله (1393). فاطمیان در مصر، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
هشام فوزی، عبدالعزیز (2000). «یعقوب بن کلس الیهودی وأثره فی الدولة الفاطمیة 357 - 380 هــ / 967 - 990 م»، مجلة کلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة، مجلد 18، ص 212-187.
یاس، کفاح إبراهیم عباس (2021). «الوزیر الفاطمی یعقوب بن کلس؛ دراسة تاریخیة»، مجله جامعه تکریت للعلوم الانسانیه، صص 331-345.
یاقوت الحموی، شهاب الدین أبوعبد الله (1414)، معجم الأدباء. المحقق إحسان عباس، بیروت، دارالغرب الإسلامی، ج 2.
Abd al-Latif, M (1984). The Ikhshidid Administration in Egypt, Journal of Near Eastern Studies.
Al-Imad, Leila Sami (1990). The Fatimid Vizierate 969 1172. Berlin:Klaus Schwarz Verlag,
Heijer, den, Lev, Yaacov,Y., & Swanson, M. N (2015). Non-Muslim Communities in Fatimid Egypt (10th–12th Centuries ce), Medieval Encounters, 21(4-5).
jewishencyclopedia.com/articles/8000-ibn-killis-ya-kub-ben-yusuf-abu-al-faraj, V:6.
 Kennedy, H (2015). The Prophet and the Age of the Caliphates (3rd ed.), London: Routledge.
Lev, Y (1991). State and Society in Fatimid Egypt, Leiden: Brill
Lev, Yaacov (1981).The Fatimid vizier YA‘QUB IBN KILLIS and the Beginning of the Fatimid Administration in Egypt - In: Der Islam. Zeitschrift für Geschichte und Kultur des islamischen Orients vol. 58, 237-249.
Lev,Y(1987). Army, Regime, and Society in Fatimid Egypt, 358-487/968-1094, International Journal of Middle East Studies, Vol. 19, No. 3.
Mark R. Cohen and Sasson Somekh (1990).In the Court of Ya'qūb Ibn Killis: A Fragment from the Cairo GenizahThe Jewish Quarterly Review,Vol. 80, No. ¾.
نشریه علمی علم و تمدن در اسلام
دوره 7، شماره 28
تابستان 1405
صفحه 63-88

  • تاریخ دریافت 19 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 24 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 09 دی 1404