نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

بررسی و نقد مؤلفه‌های «اجتهاد صحابه»، «جهاد صحابه»، و «حفظ جماعت» در تاریخ‌نگاری منیر غضبان، محمود شاکر و محمد صلابی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، گروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 استاد گروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
10.22034/icrs.2026.558490.1405
چکیده
نقش تاریخ در ساختن تمدن­ها قابل انکار نیست. یکی از علومی که در ساختن تمدن اسلامی نقش محوری داشته، تاریخ است، اما تاریخ در صورتی می­تواند نقشی مؤثر داشته باشد که با روش­های علمی در پی کشف حقیقت باشد، ولی برخی مورخان معاصر با رویکرد کلامی به­جای کشف حقیقت به دنبال اثبات عقاید دینی خود بر­آمده­اند. گروهی مورخان در بهره‌گیری از داده‌های کلامی راه افراط در پیش گرفته گزارش‌های تاریخی را کنار زده تنها بر قواعد کلامی به­عنوان حجت قطعی و نهایی و نه به­عنوان شاهد و قرینه تکیه کرده‌اند و هر کجا که گزارش‌های تاریخی با این قواعد سازگار نباشد آن را انکار یا تأویل می‌کنند. چنین رویکردی به تاریخ باعث می­شود که مورخ از تاریخ­نگاری علمی و تمدن­ساز فاصله بگیرد و به یک متکلم بدل شود. در این جستار منیرمحمد غضبان، محمود شاکر و علی­محمد صلابی انتخاب شده‌اند تا روش تاریخ­نگاری آنان در به­کارگیری سه قاعده کلامی مورد مطالعه قرار گیرد. این سه قاعده کلامی عبارتند از: «اجتهاد صحابه»، «جهاد صحابه»، و «حفظ جماعت». سؤالات اصلی پژوهش این­گونه قابل طرح است که آیا این مورخان در مواجهه با اصول کلامی «اجتهاد صحابه»، جهاد صحابه» و «حفظ جماعت»، به روش‌های صحیح و قاعده‌مند تاریخ­نگارانه پایبند بوده‌اند؟ و پیامدهای این بهره‌گیری چه بوده است؟ به­نظر می‌رسد این مورخان نتوانسته‌اند آن­چنان که وظیفه و روش یک مورخ ایجاب می‌کند، میان تاریخ و کلام تمایز قائل شوند. از این رو در تاریخ­نگاری‌شان چهارچوب‌های روشی و عینی رعایت نشده و نمی‌توان تاریخ­نگاری آنان را علمی و چهارچوب­مند قلمداد کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A study and critique of the components of "Ijtihad of the Companions", "Jihad of the Companions", and "Preserving the Community" in the historiography of Munir Ghadhban, Mahmoud Shakir, and Muhammad Sallabi

نویسندگان English

Hamid ahmadian 1
Asghar Montazeralghaem 2
mohammadali chelongar 2
1 PhD student in Islamic History, Department of History and Iranian Studies, Faculty of Literature and Humanities, Isfahan University, Isfahan, Iran.
2 Professor Department of History and Iranian Studies, Faculty of Literature and Humanities, Isfahan University, Isfahan, Iran.
چکیده English

The role of history in making civilizations cannot be denied. One of the sciences that has played a pivotal role in building Islamic civilization is history. However, history can play an effective role only if it seeks to discover the truth through scientific methods, but some contemporary historians, with a theological approach, have sought to prove their religious beliefs instead of discovering the truth. Some historians have gone to extremes in using theological data ignoring historical reports and relying solely on theological rules as definitive and final evidence, rather than as evidence. Such approach to history causes the historian to distance himself from scientific and civilization-building historiography and become a theologian. In this article, Munir Ghadhban, Mahmoud Shakir, and Muhammad Sallabi have been selected as historians to study their historiographical methods in applying three theological principles. These three theological principles are: "ijtihad of the companions", "jihad of the companions", and " Preserving the Community". the main research questions can be posed as follows: Have these historians adhered to correct and systematic historical methods when faced with the theological principles of "ijtihad of the companions," "jihad of the companions," and "preserving the Community"? and what were the effects and consequences of this usage? It seems that these historians have not been able to distinguish between history and theology as the duty and method of a historian require. Therefore, methodological and objective frameworks have not been observed in their historiography, and their historiography cannot be considered scientific and structured.

کلیدواژه‌ها English

Theological rules
historiographical method
Munir Ghadhban
ahmoud shakir
Muhammad Sallabi.
ابن­خلدون، عبدالرحمن (1999). مقدمة ابن­خلدون، تحقیق درویش الجویدی، بیروت، المکتبة العصریه.
ابن‌کثیر، ابوالفداء (1987). البدایة والنهایة، تحقیق احمد ابوملحم، علی نجیب عطوی، فؤادالسید نهدی ناصرالدین، علی عبدالساتر، بیروت، دارالکتب العلمیة، ج 8.
اسپالدینگ راجر؛ پارکر، کریستوفر (1392). مقدمه‌ای بر تاریخ‌نگاری، ترجمه محمدتقی ایمان‌پور، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام.
اسماعیلی، حبیب الله؛ قادری، منیر (1389). جستارهایی در تاریخ و تاریخ­نگاری (مجموعه مقالات) تهران، خانه کتاب، ج 1، 2.
الویری، محسن (1398). مبانی کلامی و تاریخ­نگاری، بررسی موردی سنجش سند در نگاه علامه جعفر مرتضی، آینه پژوهش، س 30، ش 5، صص 24-19.
پناهی، یعقوب؛ منتظرالقایم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی (1400). «تبیین مؤلفه­های تاریخ دینی سیدجعفر شهیدی»، دو فصلنامه تاریخ­نگری و تاریخ­نگاری، دانشگاه الزهرا (س)، س 31، ش 27، صص 84-53. DOI: 10.22051/HPH.2021.34376.1484
تاج­بخش، احمد (1376). تاریخ و تاریخ­نگاری، نوید شیراز، شیراز.
جاحظ، عمروبن­بحر (بی­تا). رسالة جاحظ فی بنی­امیة، چاپ شده در ضمیمه کتاب النزاع و التخاصم مقریزی، مصر، مکتبة الأهرام.
حسین، طه (1986). الفتنة الکبری وعلیّ بن أبی طالب وبنوه، المجموعة الکاملة، الخلفاء الراشدون، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، ج 4.
جعفریان، رسول (1399). تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا، از رحلت پیامبر تا زوال امویان (11-132). قم، دلیل ما، ج 2.
حضرتی، حسن؛ صدری، بهنام (1380). تاملاتی در علم تاریخ و تاریخ­نگاری اسلامی: گفتگو با غلامحسین زرگری­نژاد و دیگران، تهران، انتشارات نقش جهان.
حضرتی، حسن (1397). روش پژوهش در تاریخ­شناسی، قم، لوگوس.
حضرتی، حسن (1401). مورخان و امر قدسی به کوشش فاطمه بختیاری. تهران، لوگوس.
رضوی، مسعود (1389). گستره تاریخ: گفتگوهای مسعود رضوی با تاریخ‌نگاران ایران، تهران، هرمس.
رضوی، سیدابوالفضل (1394). درآمدی بر تاریخ‌نگاری ایران اسلامی با تأکید بر یعقوبی، مقدسی، گردیزی و ابن فندق، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
زرین کوب، عبدالحسین (1396). تاریخ در ترازو، در باره تاریخ­نگری و تاریخ­نگاری، تهران، امیرکبیر.
زیدان، جرجی (2012). تاریخ التمدن الإسلامی، القاهرة، مؤسسة الهنداوی للتعلیم والثقافة، ج 4.
سلهب، احمد (2011). علم الکلام والتاریخ: إشکالیة العقیدة فی‌الکتابة التاریخیة الإسلامیة، بیروت، مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الأسلامی.
شاکر، محمود (1998). معاویة بن أبی‌سفیان وأسرته، بیروت، المکتب الإسلامی.
شهیدی، سیدجعفر (1374). قیام حسین علیه­السلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
شهیدی، سیدجعفر (1383). تاریخ تحلیلی اسلام، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، مرکز نشر دانشگاهی.
الصّلّابی، علی­محمد (2009). معاویة بن أبی سفیان: شخصیتة وعصر الدولة السفیانیة، دمشق، دار ابن‌کثیر.
الطبری، محمد بن جریر (1983). تاریخ الامم والملوک، بیروت، منشورات الأعلمی للمطبوعات، ج 3.
العقاد، عباس­محمود (1966). معاویة ابن ابی سفیان فی ‌المیزان، بیروت، دارالکتاب العربی.
العواده، محمد (2008). خلافات الصحابه: بین مبدأیة الشنقیطی وسردیة محمد الغضبان، مجلة الثقافة، العدد الثامن والخمسون ربیع ثانی 2008هـ، ص141-126.
الغضبان، منیرمحمد (1996). معاویة بن أبی‌سفیان: صحابی کبیر وملک مجاهد، دمشق، دارالقلم.
گرامی، سیدمحمدهادی، (1396). مقدمه‌ای بر تاریخ‌نگاری انگاره‌ای و اندیشه‌ای، جستارهایی درباره تاریخ‌نگاری اندیشه در مطالعات اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
گیپ، همیلتون و دیگران (1361). تاریخ­نگاری در اسلام (مجموعه مقالات). ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران، نشر گسترده.
مفتخری، حسین (1394). مبانی علم تاریخ، تهران، سمت.
مقدسی، مطهر بن علی (بی­تا). البدء والتاریخ، بیروت، مکتبة الثقافة الدینیة.
المودودی، ابوالأعلی (1978). الخلافة والملک، تعریب خلیل احمدخلیل وأحمد إدریس، الکویت، دارالقلم.
موسوی­سیانی، سعید (1402). فلسفه تحلیلی تاریخ، مبانی فلسفی دانش تاریخی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
میرزاصالح، غلامحسین (1381). تاریخ، نظریه تاریخ، تاریخ­نگاری، گفتگو با زریاب خویی، به کوشش غلامحسین میرزا صالح، تهران، نشر فرزان.
هروی، جواد (1389). روش تحقیق و پژوهش علمی در تاریخ، تهران، امیرکبیر.
ولوی،­ علی­محمد؛ تقوی، هدیه (1389). «تأثیر نگرش معذوریت اشتباهات اجتهادی صحابه بر رواج بی­تفاوتی اجتماعی در جامعه اسلامی (از سال 11 تا 61 هجری)»، پژوهش­نامه مطالعات تاریخی فرهنگی، س 2، ش 9، صص 127-115.
Burge, Stephen (2020). the prophet Muhammad, Islam and the divine massage, London, I.B. Tauris.
Holt, Peter Malcolm (1978). The Cambridge History of Islam, Cambridge university.
Mccullagh, Behan (2004). The logic of history, putting postmodernism in perspective, London, Rotledge.
Rozental, franz (1969). A history of Muslim historiography, Nederland, leiden.
Warrington, Marnie Hughes (2015). fifty key thinkers on history, London and New York, Routledge.
Stanford, Michael (1999). A companion to the study of History, Oxford and Cambridge USA.
دوره 7، شماره 28
تابستان 1405
صفحه 37-62

  • تاریخ دریافت 17 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 10 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 15 دی 1404